ANDIJON ABU ALI IBN SINO NOMIDAGI JAMOAT SALOMATLIGI TEXNIKUMI 116-GURUH O’QUVCHISI XADJIMOVA ZIYODA FARMAKOLOGIYA VA RETSEPTURA ASOSLARI 18.12.2025
PSIHOTROP VOSITALAR REJA Kirish Psixotrop vositalar ta’rifi Klassifikatsiya Ta’sir mexanizmlari Antidepressantlar Antipsixotik vositalar Anksiolitik va sedativlar Farmakokinetika Xulosa
PSIHOTROP VOSITALAR KIRISH Psixotrop vositalar : farmakologik va klinik jihatlar Markaziy asab tizimiga (MAT) ta’sir qiluvchi moddalar Psixiatriya va nevrologiyada keng qo‘llaniladi Noto‘g‘ri qo‘llanishi og‘ir asoratlarga olib keladi Psixotrop vositalar markaziy asab tizimiga ta’sir qilib, ruhiy kasalliklarni davolashda muhim o‘rin tutadi. Hozirgi kunda depressiya, shizofreniya va xavotir buzilishlari ko‘payib borayotgani sababli bu dori vositalarining klinik ahamiyati yanada ortmoqda. Shu bilan birga, noto‘g‘ri qo‘llanilishi og‘ir nojo‘ya ta’sirlarga olib kelishi mumkin.
Psixotrop vositalar ta’rifi Psixotrop vositalar deb ong, xulq-atvor va emotsional holatga ta’sir ko‘rsatadigan dori moddalariga aytiladi. Ular neyronlar orasidagi kimyoviy uzatishni o‘zgartiradi va shu orqali ruhiy faoliyatga ta’sir etadi. Ushbu vositalar farmakodinamik va farmakokinetik jihatdan murakkab xususiyatlarga ega. Psixotrop vositalar — MAT funksiyasini o‘zgartiruvchi dori moddalar Ruhiy holat, emotsiya, idrok va xulq-atvorga ta’sir ko‘rsatadi Farmakodinamik va farmakokinetik xususiyatlarga ega
Klassifikatsiya Farmakologik ta’siriga ko‘ra : Anksiolitiklar ( benzodiazepinlar ) Antidepressantlar (SSRI, TCA, MAO ingibitorlari ) Antipsixotiklar ( tipik va atipik ) Psixostimulyatorlar Gallyutsinogenlar Psixotrop vositalar farmakologik ta’siriga ko‘ra bir nechta asosiy guruhlarga bo‘linadi. Har bir guruh turli ruhiy kasalliklarda qo‘llaniladi. Masalan, antidepressantlar depressiv holatlarda, antipsixotiklar esa psixozlarda ishlatiladi. Bunday klassifikatsiya dori tanlashda muhim ahamiyatga ega.
Ta’sir mexanizmlari Psixotrop dorilar asosan neyrotransmitter tizimlariga ta’sir qiladi. Serotonin, dopamin, noradrenalin va GABA asosiy mediatorlar hisoblanadi. Dorilar retseptorlarni faollashtirishi yoki bloklashi orqali sinaptik uzatishni kuchaytiradi yoki susaytiradi. Natijada ruhiy holat o‘zgaradi.
Antidepressantlar Antidepressantlar depressiv buzilishlarni davolashda asosiy dori guruhidir. SSRI guruhidagi dorilar hozirda eng ko‘p qo‘llaniladi, chunki ular nisbatan xavfsiz. Trisiklik antidepressantlar kuchli ta’sirga ega bo‘lsa -da, nojo‘ya ta’sirlari ko‘p. MAO ingibitorlari esa faqat maxsus holatlarda qo‘llaniladi. SSRI : serotonin qayta qabulini ingibitsiya qiladi TCA : serotonin va noradrenalinni bloklaydi MAO ingibitorlari : monoamin parchalanishini to‘xtatadi Nojo‘ya ta’sirlar : serotonergik sindrom, kardiotoksiklik
Antipsixotik vositalar Antipsixotik dorilar asosan shizofreniya va boshqa psixotik holatlarda ishlatiladi. Tipik antipsixotiklar dopamin retseptorlarini bloklab, ekstrapiramidal nojo‘ya ta’sirlar chaqirishi mumkin. Atipik antipsixotiklar esa serotonin va dopamin tizimlariga ta’sir qilib, kamroq nojo‘ya ta’sirga ega. Atipik : dopamin va serotonin retseptorlariga ta’sir Ekstrapiramidal sindrom xavfi Shizofreniya va psixozlarda qo‘llaniladi Tipik : dopamin D2 retseptor antagonistlari
Anksiolitik va sedativlar Anksiolitik dorilar, xususan benzodiazepinlar, GABA-A retseptorlarini faollashtiradi. Bu asab tizimini tormozlaydi va tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Uzoq muddat qabul qilinganda tolerantlik va qaramlik rivojlanishi mumkin, shuning uchun qisqa muddatli qo‘llash tavsiya etiladi. Benzodiazepinlar GABA-A retseptorlarini faollashtiradi Sedatsiya, mushak bo‘shashishi, antikonvulsiv ta’sir Qaramlik va tolerantlik rivojlanishi mumkin
Farmakokinetika Psixotrop dorilar ko‘pincha og‘iz orqali qabul qilinadi va gematoensefalik to‘siqdan o‘tish qobiliyatiga ega. Ularning metabolizmi asosan jigarda, sitoxrom P450 fermentlari orqali amalga oshadi. Buyrak orqali chiqarilishi sababli buyrak va jigar faoliyatini nazorat qilish muhim. Og‘iz orqali qabul qilinadi Jigarda metabolizm (CYP450 tizimi ) Gematoensefalik to‘siqdan o‘tadi Buyrak orqali chiqariladi
Asoratlar va qaramlik Psixotrop vositalarni uzoq muddat va nazoratsiz qabul qilish qaramlikka olib kelishi mumkin. Abstinent sindrom, kognitiv buzilishlar va psixik holatning yomonlashuvi kuzatiladi. Shuningdek, boshqa dorilar bilan o‘zaro ta’sir qilish xavfi mavjud. Psixik va jismoniy qaramlik Tolerantlik va abstinent sindrom Kognitiv funksiyalar pasayishi Dori-darmon bilan o‘zaro ta’sir
Xulosa Psixotrop vositalar zamonaviy tibbiyotda muhim ahamiyatga ega. Ularni qo‘llashda individual yondashuv, to‘g‘ri dozalash va muntazam monitoring zarur. Faqat shifokor nazorati ostida qo‘llangandagina maksimal foyda va minimal xavf ta’minlanadi. BAJARDI : XADJIMOVA ZIYODA
