Қазақстанда қолайсыз және қауіпті атмосфералық құбылыстар. Қазақ терминологиясындағы климат туралы
Бүгінгі сабақта: Қазақстанда атмосфералық қолайсыз және қауіпті құбылыстардың қалыптасуын, таралу аумақтарын картада н көрсетіп, сақтану шараларын ұсынасыз дар.
БОЛЖАУ ЫҚТИМАЛДЫҒЫ табиғи апат күтпеген жерден орын алады, бірақ қалай болғанда да оны алдын ала болжауға болады; ҚОРҒАНУ АМАЛДАРЫ олардың көпшілігінен қорғану үшін бейтарап және белсенді қорғаныс іс- шаралары қарастырылған. БЕЛГІЛЕР АРҚЫЛЫ БОЛЖАУ әрбір табиғи апат орын алар алдында алдын ала қандай да бір белгі ( алғашқы хабаршы ) береді ; БЕЛГІЛІ АУМАҚТАРҒА ТӘН апаттың әрбір түрі көбінесе белгілі бір аумақтарда байқалады ; АСА ҚАУІПТІЛЕРІ СИРЕК БОЛАДЫ неғұрлым қарқынды ( қуатты ), қауіпті табиғи құбылыстар сирек орын алады Табиғат апаттарына қатысты заңдылықтар:
қатты жаңбыр, бұршақ жауу, қалың қар басу, қарлы боран температураның күрт ауытқуы ( суық, ыстық ) дауыл, боран, құйын, аңызақ ЖАУЫН-ШАШЫН ТЕМПЕРАТУРА ЖЕЛ МЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАҒЫ ҚОЛАЙСЫЗ ЖӘНЕ ҚАУІПТІ ТАБИҒИ ҚҰБЫЛЫСТАР
ҰЗАҚТЫҚ 6 сағаттан астам уақытқа созылуы АУҚЫМ бірнеше әкімшілік ауданда орын алуы АУМАҚ облыстың ( ауданның, республиканың ) 1/3 және одан да көп аумағында болуы ТАБИҒИ ҚҰБЫЛЫСТАРДЫҢ ТАБИҒИ АПАТТАРҒА АУЫСУ БЕЛГІЛЕРІ (ҚҰЙЫНДЫ, БҰРШАҚТЫ ЖӘНЕ БОРАҒАН ДАУЫЛДЫ ҚОСПАҒАНДА)
ТАБИҒИ АПАТТАРДЫҢ ОРЫН АЛУ СЕБЕБІ САНДЫҚ КӨРСЕТКІШТЕР Жел ( дауыл, боран, құйын ) жылдамдық 25 м/с және одан жоғары Қатты жаңбыр 12 сағат және одан азырақ уақыт бойы жауын-шашын мөлшері 50 мм, ал таулы, сел жүру және нөсер жауын қауіпті аудандарда 12 сағаттан астам және одан азырақ уақыт ішінде Ірі бұршақ бұршақтың диаметрі 20 мм және одан үлкен Қарлы дауыл жауын-шашын мөлшері – 20 мм, сонымен бірге 12 сағаттан астам және одан азырақ уақыт ішінде Қатты жел желдің жылдамдығы 15 м/с және одан жоғары. ТАБИҒИ АПАТТАРДЫҢ САНДЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ
ТАБИҒИ АПАТТАРДЫҢ ОРЫН АЛУ СЕБЕБІ САНДЫҚ КӨРСЕТКІШТЕР Шаңды дауыл желдің жылдамдығы 10 м/с және одан да жоғары, ауада құмның, шаң-тозаңның, топырақтың көзге байқалатын бөлшектерінің болуы Қатқақ вегетациялық кезеңде топырақтың бетіндегі ауа температурасының 0°С-тан төмендеуі Қатты ыстық бірнеше күн бойы қоршаған ортадағы ауа температурасының орташа жоғары температурасының 10-нан және одан да жоғары көтерілуі Қатты аяз ауаның максималды температурасы –30°С және одан төмен. ТАБИҒИ АПАТТАРДЫҢ САНДЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ
Егін түсімінің төмендеуі / солып кетуі Жауын- шашынның аз мөлшері Дала зонасы Күн райының ұзақ сақталуы Топырақта ылғал қорының таусылуы Жоғары температура ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚ ҚОЛАЙСЫЗ ЖӘНЕ ҚАУІПТІ МЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР
ЖЕЛДІҢ ЖЫЛДАМДЫҒЫ 5–20 м/с, дауылға ұласуы мүмкін ТАРАЛУЫ дала, шөлейт және шөл зоналары ҰЗАҚТЫҒЫ дала зонасында – 5–10 күн, шөлейттерде – 40 күн, шөлдерде – 100 күн АУАНЫҢ ТЕМПЕРАТУРАСЫ көлеңкеде +40˚С жетеді, СЕБЕБІ тропиктік ауа массаларының енуі АУА ЫЛҒАЛДЫЛЫҒЫ 30%-дан төмен АҢЫЗАҚ
АУАҒА КӨТЕРІЛЕТІН МАТЕРИАЛДАР топырақ пен құм бөлшектерінің ауқымды көлемі ЖЫЛДАМДЫҒЫ 10 м/с және одан да жоғары СЕБЕБІ топырақ бетінің құрғап кетуі және қатты жел АУҚЫМЫ шаң-тозаң үлкен аумаққа таралуы мүмкін ШАҢДЫ ДАУЫЛ
ПОДЗАГОЛОВОК ЗИЯНЫ ауылшаруашылық дақылдары үсіп кетіп, өнім бермейді МАУСЫМЫ жылы мезгілде ауаның температурасы 0 °С төмендеп кетуі, жүретін айлар: сәуір, мамыр, маусым, қыркүйек БЕЛГІЛЕРІ жер беті мен өсімдіктерді қырау басады, шалшықтар бетінде мұз пайда болады СЕБЕБІ көбінесе суық арктикалық ауа массаларының енуі ҮСІК
ЗИЯНЫ көліктің жылжуын қиындатады, адамдар жарақат алады., электр сымдары үзіледі, ғимараттарға зиян келеді. БЕЛГІЛЕРІ өсімдіктерде, сымдарда, заттарда, жердің бетінде мұз қабатының қалыптасуы АЛҒЫШАРТТАРЫ температураның 0˚С төмендеп кетуі, суытылған жауын- шашынның көп түсуі АУҚЫМЫ Қазақстанның барлығы дерлік аймақтарында МАУСЫМЫ жылдың суық айларында КӨКТАЙҒАҚ
Тапсырма Төменде ұсынылған бір қауіпті немесе қолайсыз метеорологиялық құбылысты келесі нұсқа бойынша сипаттаңыздар АПТАП ЫСТЫҚ ТҰМАН НАЙЗАҒАЙ ҚАТТЫ АЯЗ ҚАЛЫҢ ҚАР ТҮСУІ
Жауабы
Тапсырма Өздеріңіз тұратын аймақтың қолайсыз немесе қауіпті метеорологиялық элементтердің күнтізбелік реттілігін ұсыныңыздар. Осындай әрекеттер не үшін және кім үшін қажет екенін пайымдап көріңіздер. құбылыс қыс көктем жаз күз айлар 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Қ атты аяз Көктайғақ Нөсер жауын Аптап ыстық Үсік
Жауабы Аймақтан аймаққа қарай сіздер жасаған күнтізбелік тізім айырмашылық жасайды, себебі метеорологиялық элементтердің таралуы географиялық зоналылық заңдылығына бағынады. Кейбір элементтер барлық өңірлерге бірдей тән болуы мүмкін. Осындай тізімдер қолайсыз немесе жойқын құбылыстарға алдын ала дайындалуға мүмкіндік береді. Осындай күнтізбелік тізімдер диқандарға, құтқару қызмет ұжымдарына, жергілікті билік өкілдеріне және әрбір отбасыға қажет. құбылыс қыс көктем жаз күз айлар 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Қ атты аяз Көктайғақ Нөсер жауын Аптап ыстық Үсік
Тапсырма Қазақстанға көптеген елдердің тұрғындары түрлі мақсатпен келіп жатады. Олар үшін біздің елдегі қолайсыз немесе қауіпті метереологиялық құбылыстар бейтаныс болады. Сол құбылыстар орын алған жағдайда адамдардың өзін - өзі ұстау жөнінде жадынама әзірлеңіздер. Жадынамада карта -сызбаның болғаны абзал. Тапсырманы жеке, жұппен немесе топпен орындауға болады. Дайын жадынамаларды түптеп, каталог жасауға болады.
АПТАП ЫСТЫҚ КЕЗІНДЕ ӘРЕКЕТ ЕТУ ЖАДЫНАМАСЫ жоғары температураның әсерінен аулақ болыңыз; ашық түсті киім (мақта матадан) мен бас киім киіңіз; баяу қозғалыңыз, көлеңкеде жиі болуға тырысыңыз; күн тиген жағдайда көлеңкеге барыңыз немесе душ қабылдаңыз, баяу көп су ішіңіз; күн тимес үшін үшін денеңізді салқындатуға тырысыңыз. өрт құрғақшылық кезінде көбірек болатынын ұмытпаңыз - оттан сақ болыңыз.
АПТАП ЫСТЫҚ КЕЗІНДЕ ӘРЕКЕТ ЕТУ ЖАДЫНАМАСЫ ЫСТЫҚ ЖӘНЕ АПТАП ЫСТЫҚ ТІРКЕЛЕТІН АЙМАҚТАР
Қорытынды Қазақстанда атмосфералық қолайсыз және қауіпті құбылыстардың қалыптасуын, таралу аумақтарын картада н көрсетіп, сақтану шараларын ұсындыңыз дар.
