Биология пәнінен PISA форматындағы тапсырмаларды құрастыру әдістемелері «Қарғалы №3 орта мектеп» КММ биология пәнінің мұғалімі: Джомартова Сауле Абдразаковна
PIZA халықаралық зерттеуге дайындық жүргізу және өткізу бойынша биология пәнінің жұмыс жоспары
Мәтінмен жұмыс істеу алгоритмі 1. Мәтінді мұқият оқып шығыңыз 2. Таныс емес терминдердің астын сызып, талқылау керек 3. Осы мәтін бойынша сұрақтарды құрастыру керек – оқушылар бір біріне сұрақтар қояды, немесе мұғалім өзі сұрайды 4. Мәтінмен жұмыс істегеннен кейін тапсырмаларды талдау керек 5. Оқушыларға тапсырмаларды немесе сұрақтарды өз бетімен шығаруға мүмкіндік беру керек
СУРЕТТЕ НЕНІ КӨРІП ТҰРСЫЗ?! ФИГУРАЛАРДЫҢ БЕЙНЕСІ ҚАНДАЙ? Көру – табиғаттың үлкен жетістігі. Көру қабілетінің арқасында адам қоршаған ортадан ақпараттың 80% алады, ал қазір одан да көп - 90% деп есептеледі.
Оң жақтағы мәтінді оқы. Сұраққа жауап беру үшін « Қозға » әдісін қолданыңыз. Адамның көзінің суретін қарастырайық. Күн сәулесін сындыратын, өткізетін және жинайтын көздің оптикалық құрылымдарының атауларын реті ретімен орналастырыңыз. Әр шаршыға солдан оңға қарай қажетті әріпті енгізіңіз. Сәйкес әріптік тіктөртбұрыштарды тізбек ұяшықтарына жылжыту үшін « Қозға » әдісін пайдаланыңыз. Жауабыңызды өзгерту үшін элементті бастапқы орнына қайтарып, содан кейін басқа элементті таңдалған орынға орналастырыңыз. Мәрлен көздің құрылысы күрделі екені туралы білді, бірақ белгілі болғандай, көру қабілетіне көз ғана емес, мидың да қатысатыны оны қызықтырды. Көздің құрылысы Мәрлен көз дененің табиғи оптикалық құрылғысы екенін есіне түсірді. Физика курсынан ол ұлғайтқыш лупа, жарық микроскопы, фотоаппарат сияқты оптикалық құралдарды білген, ал олардың ішінде линзалар және басқа құрылымдар да бар екенін білетін.
Бағалау Балл Содержание критерия 1 Дұрыс реттілік : В Г А Б 0 Басқа жауап, немесе басқа ретілік
Оң жақтағы мәтінді оқыңыз. Сұраққа жауап беру үшін сәйкес жауап нұсқасын таңдаңыз. Тәжірибенің сипаттамасына сүйене отырып, осы құбылысты түсіндіретін тұжырымдалған гипотезаны таңдаңыз. Бір дұрыс жауапты белгілеңіз. Қай кезде сурет жоғалады ? Егер сурет торлы қабықтың алдында болса ; Егер сурет торлы қабықтың артында болса. Егер сурет көру жүйкесінің тамырлы аймағына енсе ; Егер сурет ымырт сәулесінің көрнекі рецепторлары – таяқшаларына түссе. Торлы қабық (сетчатка) Көздің құрылысы мен оның қызметін көптеген ғалымдар ( А.Везалиус, И.Кеплер, Г.Гельмгольц, т.б.) зерттеген. Бұл тақырып бойынша кейбір зерттеулерді ертеректе биолог емес ғалымдар да жүргізгені бәрімізге мәлім. Осындай жаңалықтардың бірін 350 жылдан астам бұрын (1668 ж) француз физигі Эдм Мариотт жасады. Сіз оны физиканың Бойль- Мариот заңын оқып жүргенде кездестірдіңіз. Суреттерге қарап, Марриотт тәжірибесінің мазмұнымен танысыңыз : Тәжірибенің сипаттамасы : 1. Қара түсті фонда ақ шеңберлер мен крест бейнеленген суретті алыңыз. 2. Сызбаны көз алдыңызға 20-25 см қашықтықта қойыңыз. 3. Сол көзіңізді жауып, оң көзіңізбен крестке фиксация жасаңыз. Көзіңізді кресттен алмай, суретті баяу жақындатып, алыстатып к өріңіз. 4. Үлгіден ақ шеңберлердің бірі енді көрінбейтіндей орынды табыңыз.
Бағалау Балл 1 № 3 жауап ( Егер сурет көру жүйкесінің тамырлы аймағына енсе ). 0 Жауаптың басқа нұсқасы таңдалды немесе жауап жоқ..
Оң жақтағы мәтінді оқы. Ке лтірілген суретке қараңыз. Сұраққа жауабыңызды жазыңыз. Ежелгі адам ның қандай ерекшеліктері оларда бинокулярлық көрудің қалыптасуына әкелді ? Жауабыңызды негіздеңіз. Жауабыңызды жазыңыз. Бинокулярлы ( көлемді ) көру Бинокулярлық көру – жануар қарап тұрған заттың бір бейнесін екі көзбен бір уақытта көру мүмкіндігі. Әр көзде « сіздің » суретіңіз ( монокулярлы ) кездеседі. Екі көздің көріп тұрған бейнесі бірінің үстіне бірі салынады. Мұндай көрудің пайда болуына мидың арнайы орталықтары қатысады. Мәрлен : « Біз мұны байқамаймыз да!» деп ойлады да әрі қарай оқи бастады. Бинокулярлық көру әдетте жыртқыштарда дамыған, олар өз олжасына дейінгі қашықтықты анық көреді. Олардың көздері бір-біріне жақын және алға бағытталған. Қауіпті жақсырақ көру үшін зардап шеккендердің (жертва) көздері бастарының екі жағында болады. Приматтардың ата-бабалары да бинокулярлық көру қабілетіне ие болды, бірақ олар жыртқыштарға жатпайды. Оларда өткір тістер мен тырнақтар сияқты « өлтіретін қарулар » жоқ. Бұл негізінен өсімдік тағамдарымен қоректенетін типтік орман жануарлары (90%). Олар құстардың жұмыртқаларын, личинкаларын, термиттерді және басқа да жәндіктерді жей алады.
2 Дұрыс жауа п: приматтар б ір ағаштан екінші ағашқа секіру арқылы қозғалады, егер олар жерге құласа, оларды жыртқыш аңдар жейді. Бинокулярлық көру көбінесе секіру кезінде қателесуден сақтайды. 1 Приматтар ағашта өмір сүреді, бұтақтан бұтаққа ауысуы керек. НЕМЕСЕ Бинокулярлық көру басқа ағашқа дұрыс қонуға мүмкіндік береді. 0 Жауаптың басқа нұсқасы таңдалды немесе жауап жоқ..
Көздеріңізге сенбеңіздер... Мәрлен мәтіннен үш көлденең сызықты көрді. « Бірінші жол - ең қысқа, екіншісі - ең ұзын, ал үшінші - біріншіден сәл ұзағырақ », - деп ойлап, қателесті ! Олай болса, енді келесі тапсырмаға көшейік. Сызбаны мұқият қарап шығыңыз және сұраққа ойша жауап беріңіз : Адам фигурасының қайсысы ұзын ? Жауабыңызды сызғыш арқылы тексеріңіз. Оң жақтағы мәтінді оқыңыз. Дұрыс жауап нұсқасын белгілеңіз, содан кейін сұраққа жауабыңызды жазыңыз. Суретте қандай адам бейнелерін көріп тұрсыздар ? Бір дұрыс жауапты таңдаңыз : Фигураларды ң биіктігі әртүрлі. Фигуралардың биіктігі бірдей. Неліктен адам фигураларын біз дәл осылай көреміз ? Жауабыңызды түсіндіріңіз. Жауабыңызды жазыңыз.
2 Таңдалған жауап « Фигуралар биіктігі бірдей » және идеяны көрсететін түсініктеме беріледі : Адам фигуралары бірдей. Олар әртүрлі өлшемдегі көптеген түзу сызықтармен және шаршылармен қоршалғандықтан н ысандардың осы ортасының арқасында ми қабылданған ақпаратты қате түсіндіреді. 1 « Фигуралар биіктігі бірдей » деген жауап таңдалды, ол үшін 1 ұпай беріледі. Құбылыстың м әнін ашпайтын түсініктемелер берілуі мүмкін. 0 Таңдалған тағы бір жауап: « Фигуралар биіктігі әртүрлі ». Тапсырманың сұрағына сәйкес келмейтін немесе құбылыстың мәнін түсіндірмейтін жауап берілуі мүмкін, немесе жауап жоқ.
Оң жақтағы мәтінді оқы. Сұраққа жауап беру үшін сәйкес жауап нұсқаларын белгілеңіз. Қандай жағдайларда фигураны түзету үшін суреттегі мата үлгісі н қолдану керек ? ( сұраққа жауап беру үшін сызғышты пайдалануға болады ) Барлық дұрыс жауап нұсқаларын белгілеңіз. Мұндай матаның үлгісімен сіз фигураны …… • ұзартасыз ; • ұлғайтасыз ; • кеңейтесіз ; • тарылтасыз ; • бойын қысқартасыз. Киімдегі иллюзиялар Мәрлен адамдардың алған білімдерін іс-жүзінде қолданатынын біледі. Біреулер теориямен айналысса, басқалары практикамен айналысады. Теориялық білімді қолданудың қызықты саласы – модельдеу. Мысалы, киім үлгісін жасау үшін дизайнер геометрияны жақсы білу, белгілі бір дәрежеде суретші болу, түстерді жақсы түсіну, түстерді үйлестіре білуі керек. ( тапсырманы орындау үшін сызғышты пайдалануға болады ) 1- сурет. Геометриялық өрнегі бар мата үлгісі
1 Таңдалған жауаптар : 1 ( ұзарту ), 4 ( тарылту ), басқа нұсқа жоқ 0 Жауаптың басқа нұсқасы таңдалды немесе жауап жоқ..
Дәстүрлі сұрақтар PISA форматындағы сұрақтары Фотосинтез дегеніміз не ? Ж апырақта фотосинтез жүретіні және глюкоза жиналатыны белгілі, глюкоза тәтті, сонда жапырақ неге тәтті емес ? Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары қандай ? Фотосинтез жарықсыз жүруі мүмкін бе ?
Дәстүрлі сұрақтар 3. Қанның құрамына не кіреді ? 3. Біз ауырғанда не үшін қан сараптамасын жасаймыз ? 1. Фотосинтез дегеніміз не ? 1. Егер барлық жануарлар шөп қоректі болатын болса не болар еді ? 2. Х ордалы жануарлардың белгілерін атаңыз ? 2. Бір мезгілде хордалыға да, сүйексізге де жататын организм туралы не айтуға болады? Ол ланцетник деп аталады. 4. Бәсекелес ингибридтелу дегеніміз не ? 4. Аспирин дәрісін қолдану ережесін оқыңыз және ферменттердің ингибридтелу типін анықтаңыз ? PISA форматындағы сұрақтары
3. Ультрадыбыстық толқындар адамға қалай әсер етеді ? 3.Неге УЗИ тексерісі кезінде сізге май, жақпамай немесе гель жағады ? 1. Жасуша дегеніміз не ? 1. Жасуша неге ұқсайды, қалаға ма әлде сорпаға ма ? 2. Электромагнитті толқындар адамға қалай әсер етеді ? 2. Неліктен қуатты радиациялық теледидар және радио антенналарының жанында орналасқан жерлерде көз катарактасының ауруы айтарлықтай артады ? 4. Лимфоциттер дегеніміз не ? 4. Не себепті дәрігер ауру адамды тексергенде мойын, алқым және колтық астын ұстап көреді ? Дәстүрлі сұрақтар PISA форматындағы сұрақтары
3. Бейімделу дегеніміз не ? 3. Неге альбиностар табиғатта ұзақ тіршілік ете алмайды ? Жауын құртының құрылысын сипаттаңыз ? 1. Н еге теңіз кемелері мен қайықтарың ішкі қуысы болады ? 2. Н еге құстардың температурасы қоршаған ортаға байланысты ? 2. Біздің тауда боз жылан тіршілік етеді. Оны ашық жартастарда жиі көруге болады. Ол онда не істеп жүр деп ойлайсыз ? 4. Митохондряның қызметін атаңыз ? 4. М итохондрияны жасушаішілік паразит деп атауға болады ма және не үшін ? Дәстүрлі сұрақтар PISA форматындағы сұрақтары
3. Не себепті барлық дерлік тірі ағзалар оттегімен тыныс алады, неге азотпен, неге көмірқышқылымен емес ? 1. Неліктен қанатын жайып ұшатын құстар ( мысалы, бүркіт ) түнде және таңертең ерте ұшпайды ? 2. Неліктен желкенді қайықтағы балықшылар түнде аулауға шығып, таңертең қайтады ? 4. Шәйнекте қақ тұрмаса, ол нені білдіреді ? PISA форматындағы сұрақтары
1 сұрақ Ж асуша – тірі ағзалардың құрылымдық және қызметтік бірлігі. Пластидтер мен митохондрияны тірі ағзалардың құрылымдық және қызметтік бірлігі деп қарастыруға бола ма ? Жауапты түсіндіріңіз. 2 сұрақ Ағаштың жылдық сақиналары арқылы оның жасын анықтауға болады. Осы ағашта өсетін діңқұлақ саңырауқұлағының жасын анықтауға бола ма ? Қалай және неге? Ж ауапты түсіндіріңіз. PISA форматындағы тапсырмалары
3 сұрақ Қосмекенділер өкпесімен және терісімен тыныс ала алады. Қосмекенділердің тыныс алуындағы екінші типін адамдарға қолдануға бола ма және өз ұсынысыңыз қандай болады ?
4 сұрақ Бір күні асқорыту мүшелері олардың ең маңыздысы кім екендігі туралы дауласып қалды. Ауыз бен өңеш бірінші болып сөйледі : « біз ең маңыздымыз, өйткені тамақты шайнаймыз және жұмсаймыз ». Асқазан былай дейді : «Ал мен тамақты қорытып, ақуыздарды шығарамын - мен ең маңыздымын ». «Ас қорыту - ең бастысы емес », - деп аш ішек және тоқ ішектер дауға қалды. « Біз ең маңызды қызметтерді, қоректік заттарды сіңіруді орындаймыз ». « Сіңу жақсы, - бірақ майлар ше ? деп бауыр мен ұйқы безі араласты, « Оларды ұсақтау мүмкін емес, сондықтан біз ең маңыздымыз ». Ал анус былай дейді : «Ал мен..., мен.... Жалпы, ол да өзінің артықшылығын айта бастады. Сіз қалай ойлайсыз : бұл органдардың қайсысы ең маңызды және неге? Жауабыңызды дәлелдеп, дәлел келтіріңіз.
5 сұрақ Қазіргі таңда COVID-2019 коронавирусы елімізді дүр сілкіндірді. Бұл вирустың шыгуы туралы бірнеше тұжырым бар. Бір ғалымдар оны табиғи жаратылыстан деп түсіндіреді, ал кейбірі, жасанды яғни зертханада жасалынған деп тұжырымдайды. Сонымен қатар, вирусты ғарыштан пайда болды деп түсіндіретін теориялар да кездеседі. Вирустың пайда болуы туралы өзіңіздің нұсқаңыз қандай болмақ және оны түсіндіріңіз.
6 сұрақ Covid-19 пен ауырған емделушіде иіс сезудің жоғалғаны анық байқалады. Олар иісті әрең сезеді тіпті, ащы мен тәттінің дәмін де ажырата алмады. Бірақ, иіс және дәм сезу қабілеттері бір, екі аптада қайта қалпына келді. Б ұл неге байланысты және ол не себепті деп ойлайсыз ?
Н азарларыңызға ра қ мет !
