Umumiy tushunchalar, tasnif va usullar (Prezentatsiya)
O‘lchash — fizik kattalikni belgilangan birlik yoki standart bilan solishtirish jarayoni. Measurand — o‘lchanadigan kattalik. O‘lchov natijasi — son + birlik. Standart birliklar — SI (metr, kilogramm, sekund, amper, kelvin va b.).
- Aniqlik (accuracy) - Takrorlanuvchanlik (precision) - Qaror (resolution) - Sezuvchanlik (sensitivity) - Oraliq (range) - Tezkorlik (bandwidth)
• Sistematik xatoliklar • Tasodifiy xatoliklar • Kattaroq (gross) xatoliklar • Noaniqlik (uncertainty) Noaniqlikni hisoblash: propagatsiya qoidalari orqali.
1. Measurand turiga ko‘ra (mexanik, elektr, termal, optik, kimyoviy) 2. Usulga ko‘ra (to‘g‘ridan-to‘g‘ri, bilvosita, nol, taqqoslash) 3. Kontaktli / kontakt bo‘lmagan 4. Statik / dinamik 5. Analog / raqamli
- To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchash - Bilvosita o‘lchash - Taqqoslash - Null usuli (ko‘priklar) - Interferometriya - Vaqt va chastota asosida - Statistik usullar
1. Sensor/Transducer 2. Signal shartlash 3. ADC/DAC 4. Processor/MCU/PC 5. Indikator/Registrator 6. Kalibratsiya manbai
• Resistiv (RTD, termistor) • Termoelektrik (thermocouple) • Piezoelektrik • Strain gauge • Kapatsitiv • Induktiv (LVDT) • Optik sensorlar
• Amplifikatsiya • Filtrlash • Linearizatsiya • Izolyatsiya • ADC parametrlari: resolution, sampling rate
• Kalibrovka — standart bilan taqqoslash • Sertifikat — xatolik va noaniqlik • Traceability — milliy va xalqaro standartlarga bog‘liqlik
• Maqsadni aniq belgilang • Sensorni to‘g‘ri joylashtiring • Shovqinni kamaytiring • Sampling qoidalariga rioya qiling • Kalibrovka jadvali tuzing
• Elektr: multimeter, osiloskop • Mexanik: mikrometr, kaliper • Termal: termopar, IR termometr • Bosim va oqim: manometr, flowmeter • Optik: spektrofotometr, LIDAR
• IoT va aqlli sensorlar • Edge computing • SCADA tizimlari • Mashina o‘rganish asosida diagnostika • Standartlashtirilgan protokollar: Modbus, OPC-UA, MQTT
