Bajardi:Gulmirzayeva Laylo Tekshirdi:Iskandarov Asad
Kirish Oqava suvlarning ifloslanish manbalari va turlari Oqava suvlarni tozalash usullari ( mexanik, kimyoviy, flotatsiya va boshqalar ) Suv havzalariga oqava suvlarni chiqarish shartlari va ekologik talablar Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar
Hozirgi kunda sanoat va telekommunikatsiya korxonalarining rivojlanishi natijasida atrof-muhitga, ayniqsa gidrosferaga tushadigan yuklama ortib bormoqda. Oqava suvlar tarkibida turli xil mexanik zarrachalar, kimyoviy moddalar, yog ‘- moy aralashmalari hamda biologik ifloslantiruvchilar mavjud bo‘lib, ular suv havzalarining tabiiy holatini buzadi. Natijada suvning fizik va kimyoviy xususiyatlari o‘zgaradi, tirik organizmlar hayoti uchun xavf tug‘iladi. Shu sababli oqava suvlarni tozalash, qayta ishlash va belgilangan me’yorlar asosida chiqarish muhim ekologik masala hisoblanadi.
Oqava suvlar asosan sanoat korxonalari, maishiy xo‘jaliklar va atmosfera yog‘inlari natijasida hosil bo‘ladi. Sanoat oqava suvlarida og‘ir metallar, kimyoviy reagentlar, neft mahsulotlari uchraydi. Maishiy oqava suvlar esa organik moddalar va mikroorganizmlar bilan ifloslangan bo‘ladi. Atmosfera suvlari ( yomg‘ir, qor ) esa binolar va yer yuzasidagi chang, kimyoviy moddalarni yuvib tushiradi. Ushbu ifloslanishlar suv sifatining yomonlashishiga olib keladi.
Oqava suvlarni tozalash bir nechta usullar orqali amalga oshiriladi va har bir usul ma’lum turdagi ifloslantiruvchi moddalarni yo‘q qilishga xizmat qiladi. Eng avvalo mexanik usullar qo‘llaniladi. Bu bosqichda suv tarkibidagi yirik va mayda erimaydigan zarrachalar ajratib olinadi. Mexanik tozalash filtrlash, cho‘ktirish, gidrotsiklon va sentrifuga yordamida amalga oshiriladi. Filtrlashda turli panjaralar va filtrlar orqali chiqindilar ushlab qolinadi, cho‘ktirish jarayonida esa og‘ir zarrachalar suv tubiga cho‘kadi. Gidrotsiklon va sentrifuga qurilmalari esa markazdan qochma kuch yordamida zarrachalarni ajratadi. Bu bosqich keyingi tozalash jarayonlari uchun muhim tayyorgarlik vazifasini bajaradi. Keyingi bosqichda kimyoviy usullar qo‘llaniladi. Bu usullarda suv tarkibidagi zararli moddalar maxsus kimyoviy reagentlar yordamida zararsizlantiriladi. Masalan, neytrallash jarayonida kislota va ishqorlar muvozanatga keltiriladi. Koagulyatsiya va flokulyatsiya jarayonlarida esa mayda zarrachalar yiriklashib, oson cho‘kadigan holatga keladi. Bundan tashqari, oksidlanish va qaytarilish reaksiyalari orqali zaharli moddalar parchalanadi. Kimyoviy usullar ayniqsa sanoat oqava suvlarini tozalashda juda muhim hisoblanadi.
Flotatsiya usuli esa asosan yog ‘, moy va neft mahsulotlari bilan ifloslangan suvlarni tozalashda qo‘llaniladi. Bu usulda suvga havo pufakchalari yuboriladi va ular yog ‘ hamda yengil zarrachalarga yopishib, ularni suv yuzasiga olib chiqadi. Keyin esa bu moddalar maxsus qurilmalar yordamida olib tashlanadi. Ushbu usul neft va oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llaniladi.Biologik usullar esa oqava suvlarni tozalashning eng ekologik xavfsiz usullaridan biri hisoblanadi. Bu jarayonda mikroorganizmlar yordamida suv tarkibidagi organik moddalar parchalanadi. Biologik tozalash aerob ( kislorod ishtirokida ) va anaerob ( kislorodsiz muhitda ) sharoitlarda amalga oshiriladi. Mikroorganizmlar zararli moddalarni oddiy va xavfsiz birikmalarga aylantiradi.Umuman olganda, oqava suvlarni samarali tozalash uchun ushbu usullar birgalikda qo‘llaniladi. Mexanik, kimyoviy, flotatsiya va biologik usullar o‘zaro uyg‘unlashgan holda ishlatilganda yuqori natija beradi. Natijada suvni qayta ishlatish yoki uni tabiatga xavfsiz holda chiqarish imkoniyati yaratiladi.
Oqava suvlarni daryo, ko‘l va dengizlarga chiqarish qat’iy belgilangan ekologik va sanitariya me’yorlari asosida amalga oshiriladi. Bunda suvning harorati, fizik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi hamda undagi zararli moddalar miqdori ruxsat etilgan chegaradan oshmasligi shart. Aks holda, suv havzalarining tabiiy holati buzilib, undagi o‘simlik va hayvonot dunyosiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Oqava suvlar chiqarilishidan oldin, albatta, maxsus tozalash jarayonlaridan o‘tkazilishi kerak. Bu orqali suv tarkibidagi mexanik zarrachalar, zaharli kimyoviy moddalar va biologik ifloslantiruvchilar kamaytiriladi. Shuningdek, oqava suvlarning harorati ham nazorat qilinadi, chunki haddan tashqari issiq suv suv havzasidagi kislorod miqdorini kamaytirib, tirik organizmlar hayotiga zarar yetkazishi mumkin.
Suv havzalaridan foydalanish maqsadiga qarab turli xil standartlar belgilanadi. Masalan, ichimlik suvi manbalari uchun talablar eng qat’iy bo‘lib, undagi suv maksimal darajada toza bo‘lishi kerak. Dam olish, sport yoki texnik maqsadlarda foydalaniladigan suv havzalari uchun esa nisbatan yumshoqroq me’yorlar qo‘llaniladi. Shunga qaramay, barcha hollarda suvning ekologik xavfsizligi ta’minlanishi zarur.Bundan tashqari, oqava suvlar kanalizatsiya tizimiga zarar yetkazmasligi, quvurlarni tiqib qo‘ymasligi va portlovchi yoki yonuvchan aralashmalar hosil qilmasligi kerak. Oqava suv tarkibida biologik tozalash jarayonlariga xalaqit beruvchi moddalar ham bo‘lmasligi lozim.Umuman olganda, oqava suvlarni suv havzalariga chiqarishda asosiy maqsad — tabiatga zarar yetkazmaslik, suv resurslarini muhofaza qilish va ekologik muvozanatni saqlab qolishdan iborat.
Oqava suvlar bilan bog‘liq muammolarni hal qilish zamonaviy ekologiyaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Sanoat va maishiy faoliyat natijasida hosil bo‘ladigan oqava suvlar tarkibida turli xil zararli moddalar mavjud bo‘lib, ular suv havzalari, tuproq va umuman atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli oqava suvlarni tozalash, zararsizlantirish va qayta foydalanish masalalari muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy tozalash texnologiyalaridan – mexanik, kimyoviy, biologik va flotatsiya usullaridan kompleks tarzda foydalanish yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Bu usullar yordamida suv tarkibidagi zararli aralashmalar kamaytirilib, suvni qayta ishlatish yoki tabiatga xavfsiz chiqarish imkoniyati yaratiladi. Har bir korxona ekologik me’yor va qoidalarga qat’iy rioya qilishi, oqava suvlarni oldindan tozalashi va ularni nazorat ostida saqlashi zarur. Shuningdek, chiqindilarni kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash har bir tashkilotning muhim vazifasi bo‘lib qoladi. Bundan tashqari, suv resurslarini muhofaza qilish nafaqat ishlab chiqarish bilan bog‘liq masala, balki global ekologik muammo hisoblanadi. Toza suvni saqlab qolish inson salomatligi, biologik xilma-xillik va kelajak avlodlarning hayot sifati uchun muhimdir. Shu bois, oqava suvlarni tozalash va ulardan to‘g‘ri foydalanish orqali ekologik muvozanatni saqlashga erishish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi “ Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuni O‘zbekiston Respublikasi “ Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risida”gi Qonuni “ Atrof-muhitni muhofaza qilish asoslari ” – o‘quv qo‘llanma “ Sanoat ekologiyasi ” – darslik “ Oqava suvlarni tozalash texnologiyalari ” – ilmiy adabiyot “ Ekologiya ” – oliy ta’lim muassasalari uchun darslik Sanitariya qoidalari va me’yorlari ( SanPiN ) Suv resurslarini boshqarish bo‘yicha ilmiy maqolalar Internet manbalari ( ekologiya, suv tozalash texnologiyalari bo‘yicha rasmiy saytlar ) Oqava suvlarni tozalash va qayta ishlash bo‘yicha zamonaviy ilmiy tadqiqotlar
