Muhandislik psixologiyasi fanidan Mavzu: Axborotni qabul qilishda eʼtiborning ahamiyati Tojiqulova Nodira 9s-22 tmj
Reja: 1. E'tiborning axborot qabul qilishdagi roli 2. E'tibor turlari: selektiv, davomiy va taqsimlangan e'tibor 3. E'tibor va xotira o'rtasidagi bog'liqlik
E'tibor axborotni tanlash, filtrlash va kodlash jarayonlarini boshqaradi. E'tibor yordamida muhim stimullar ajratiladi, ortiqcha ma'lumotlar chetga suriladi va xotiraga kirishi osonlashadi. Diqqat darajasi sezgi organlaridan kelgan signallarni kuchaytiradi yoki kamaytiradi, shu bilan axborotning aniqligi va tezkor qayta ishlanishini taʼminlaydi. E'tibor konsentratsiyasi o'rganish, qaror qabul qilish va muammolarni hal etishda samaradorlikni oshiradi.
Selektiv e'tibor – muayyan ma'lumotni tanlab olish va keraksiz shovqindan ajratish, ma'lumotni filtrlash va fokuslash uchun javobgar. Davomiy e'tibor – uzoq muddat davomida bir vazifaga konsentratsiyani saqlash, o'qish va tinglash paytida axborot almashinuvini ta'minlaydi. Taqsimlangan e'tibor – bir nechta vazifalarni bir vaqtda bajarishda resurslarni bo'lishish, xavfli holatlarda xatolik va samaradorlik pasayishiga olib kelishi mumkin.
E'tibor axborotni xotiraga kodlash uchun asosiy shart bo'lib, diqqat qaratilganda ma'lumot samarali ravishda kodlanadi va konsolidatsiyalanadi. Diqqat bo'linganda ishlovchi xotira sig'imi ortadi, bo'linma e'tibor esa kodlash va tiklashni yomonlashtiradi. Selektiv e'tibor shovqinni filtrlaydi, qayta ishlash va takrorlash esa uzoq muddatli xotirani mustahkamlaydi. Neyron asoslarida prefrontal korteks va gipokampus o'rtasidagi o'zaro ta'sir muhim rol o'ynaydi.
E'tibor idrok jarayonlariga ta'siri : e'tibor sezuvchanlikni oshiradi, tovush va tasvir signallarini aniqlashni yaxshilaydi ; ortiqcha va noaniq stimulni filtrlaydi ; atributlarni bog'lash va ob'ekt tanib olishni qo'llab-quvvatlaydi ; ishlov berish tezligini va informatsiya kodlanishini oshiradi ; resurs cheklovlari tufayli ayrim ma'lumotlar e'tiborsiz qoladi ; selektiv, barqaror va bo'linuvchi e'tibor turlari idrok samaradorligini belgilaydi ; e'tiborsiz ko'rib qolish va o'zgarishni sezmay qolish hodisalari e'tibor cheklovlarini ko'rsatadi.
Chalg'ituvchi omillar axborotni qabul qilishga jiddiy ta'sir qiladi. Ichki ( yo'qlik, charchoq, emotsiyalar ) va tashqi ( shovqin, yorug'lik, vizual bezaklar, bildirishnomalar ) omillari mavjud. Ular eʼtibor taqsimlanishini, ish xotirasi yuklanishini va aniqlik hamda tezlikning pasayishini keltirib chiqaradi. Natijada xatoliklar, ma'lumotni unutish va o'rganish samaradorligining kamayishi kuzatiladi. Qarshi chora sifatida muhitni boshqarish, vazifalarni bo'lish, signalizatsiya o'chirish, tanaffuslar va eʼtibor mashqini qo'llash tavsiya etiladi.
Ko'p vazifa bajarish eʼtiborni bo'lishga olib keladi, natijada axborot qabul qilish samarasi kamayadi. Eʼtibor bo'linishi sababli ma'lumotni kodlash va saqlash imkoniyati pasayadi, tushunish va xotirada saqlash darajasi kamayadi. Vazifalar o'rtasida tez-tez almashish kognitiv almashtirish xarajatlarini oshiradi, xatoliklar va noto'g'ri interpretatsiyalar ko'payadi, bajarish vaqti cho'ziladi va stress ortadi. Samarali axborot qabul qilish uchun prioritetlash, vazifalarni bo'lish va bitta vazifaga konsentratsiya tavsiya etiladi.
E'tiborni baholash usullari va testlari : kuzatuv va klinik intervyu, Stroop testi, Davomiylik bajarish testi (CPT), raqamli qator (Digit Span), Trail Making testi, bekor qilish vazifalari (cancellation tasks), reaksion vaqti o'lchovlari, Sustained Attention to Response Task (SART), bo'lingan e'tibor va ikki vazifa paradigmalari, komp'yuterlashtirilgan neyropsixologik testlar, standartlashtirish va normativ ma'lumotlar, EEG va ko'z izlash (eye-tracking) o'lchovlari, testlarning ishonchliligi va haqiqiyligi.
1. Muhitni tartibga solish: telefonni o‘chirish, shovqinni kamaytirish. 2. Pomodoro: 25 daqiqa fokus, 5 daqiqa tanaffus. 3. Mindfulness: kuniga 10 daqiqa nafas mashqlari. 4. Vizualizatsiya va aniq maqsad qo‘yish. 5. Sensor trening: detallarga fokus bilan kuzatish. 6. Matn yoki eshitilgan maʼlumotni qayta ifoda qilish. 7. Dual n‑back va xotira o‘yinlari. 8. Diqqatni o‘tkazish mashqlari va multitaskingni cheklash. 9. Jismoniy faollik, yetarli uyqu va sog‘lom ovqatlanish. 10. Vaqtni belgilash, prioritetlash va yengil progressiyani kuzatish.
Yoshga bog'liq e'tibor o'zgarishlari: bolalikda (1–5 yosh) diqqat qisqa muddatli, chalg'ish tez; maktab yoshida (6–12 yosh) e'tibor davomiyligi va tanlangan e'tibor oshadi; o'smirlikda (13–18 yosh) selektiv va ijodiy e'tibor kuchayadi, impuls nazorati yaxshilanadi; kattalarda e'tibor barqaror, ishlov berish tezligi yuqori; qarilikda (65+ yosh) e'tibor qaratish, tezlik va ish xotirasi pasayadi. Ijtimoiy-muhit, sog'liq va individual farqlar ta'sir qiladi.
t.me/slaydai_bot Emotsional holat eʼtiborni sezilarli darajada taʼsirlaydi. Musbat kayfiyat eʼtiborni kengaytiradi va kreativlikni oshiradi, salbiy kayfiyat esa eʼtiborni toraytirib xavf va muammolarga yoʻnaltiradi. Kuchli stress va xavotir ishchi xotira va axborotni qabul qilishni pasaytiradi. His-tuygʻular axborot tanlash va kodlashga taʼsir qilib xotirada saqlashni oʻzgartiradi. Eʼtiborni qayta yoʻnaltirish uchun 1) nafas olish, 2) ruhiy qayta baholash va 3) tanafa ishlari samarali.
Ta'lim jarayonida e'tiborni tashkil etish maqsadga yo'naltirilgan dars rejalari aniq maqsadlar va bosqichma-bosqich vazifalarni belgilashni talab qiladi Dars davomiyligini qisqartirish muhim ma'lumotlarni ta'kidlash multimodal taqdimotlar amaliy mashqlar va tezkor savol-javoblar e'tiborni oshiradi Chalg'ituvchi omillarni kamaytirish qisqa tanaffuslar individual yondashuv va feedback orqali konsentratsiyani saqlash mumkin O'qituvchi diqqatni monitoring qilish yangi va qiziqarli materiallar kiritish hamda mavzuni segmentlarga bo'lish orqali o'rganishni samarali qiladi
Raqamli muhit doimiy bildirishnomalar va ilova dizayni orqali eʼtiborni fragmentlaydi, bu diqqat davomiyligini kamaytiradi va multitask qilish natijasida ishlash samaradorligi pasayadi. Algoritmlar va cheksiz scroll foydalanuvchi eʼtiborini ushlab turadi. Elektron qurilmalar yotishdan oldingi yoritishni oshirib, uyqu va eʼtibor buzilishiga olib keladi. Qarshi chora sifatida bildirishnomalarni o‘chirish, fokus-rejim, manbalarni saralash, reklamalarni bloklash, 25/5 Pomodoro metodini qo‘llash va haftada 1 raqamli detox tavsiya qilinadi.
E'tibor buzilishlari (masalan, ADHD) axborot qabul qilishga salbiy ta'sir ko'rsatadi: diqqatni uzluksiz saqlash qiyinlashadi, chalg'ash oson, impulsivlik va ishchi xotira zaiflashadi. Natijada axborotni filtrlay olish, tanlab qabul qilish va ma'lumotni qayta ishlash sekinlashadi. Multimodal taqdimot, qismlarga bo'lish, takrorlash, strukturaviy muhit, kam chalg'ituvchi sharoit va moslashtirilgan pedagogik yondashuvlar samarali. Dori terapiyasi va xulq-atvor terapiyasi e'tiborni yaxshilashi, texnologik yordam va moslashuvlar axborot qabul qilishni osonlashtiradi.
t.me/slaydai_bot E'tibor axborotni filtrlash, muhim ma'lumotni ta'kidlash va kognitiv yukni kamaytiradi. 3 asosiy turi: selektiv, taqsimlangan va davomiy e'tibor. Qaror qabul qilish jarayoni odatda 4 bosqichdan iborat: ma'lumot yig'ish, baholash, tanlash va amalga oshirish; fikr-mulohaza muhim. Ishchi xotira cheklovi taxminan 7±2 element qaror samaradorligini belgilaydi. Kuchli e'tibor aniqlikni oshiradi, javob vaqtini kamaytiradi va xatoliklarni pasaytiradi; chalg'ituvchi omillar esa qaror sifatini yomonlashtiradi.
Diqqat kognitiv filtrlarga sezilarli ta'sir ko'rsatadi : e'tibor ma'lumotlarni tanlash va ajratib olish orqali perseptiv filtrlashni belgilaydi. E'tibor resurslarini qaratish orqali skemalar va oldingi bilimlar asosidagi top-down protsesslarni kuchaytiradi, bu esa tasdiqlash moyilligini oshiradi. Diqqat cheklanganligi shovqin va ortiqcha ma'lumotni inkor etishga olib kelib, ishlov berish va kodlash sifatini o'zgartiradi. Ishchi xotira bilan o'zaro bog'lanib, unutish va eslab qolishga ta'sir qiladi va axborotning ob'yektiv qabulini toraytiradi.
Ish joyida e'tibor axborotni to'liq qabul qilish va xatoliklarni kamaytirishga bevosita ta'sir etadi. Diqqat bo'lsa 25 daqiqalik fokus segmentlar (Pomodoro: 25/5) samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Ko'p vazifa bajarish e'tiborni tarqatib, unumdorlikni pasaytiradi; bitta vazifaga yo'naltirilgan ish 15–30% samaraliroq bo'lishi mumkin. Atrof-muhit shovqini, yorug'lik va tanaffuslar e'tibor darajasini belgilaydi. Diqqatni mashq qilish va vazifalarni prioritetlash ish samaradorligini yaxshilaydi.
Madaniy va ijtimoiy omillar eʼtiborni shakllantiradi: til va ramzlar axborotning qabul qilinishini yoʻnaltiradi; madaniy qadriyatlar va ijtimoiy normalar muhim maʼlumotlarga ustunlik beradi; stereotiplar va rol kutishlari eʼtiborni filtrlaydi; guruh aʼzoligi va ijtimoiy identifikatsiya kollektiv eʼtiborni boshqaradi; taʼlim va iqtisodiy holat axborotga erkin kirish va eʼtibor resurslarini belgilaydi; media muhit, ishonch va texnologik imkoniyatlar eʼtiborni yoʻnaltirishda katta rol oʻynaydi.
E'tiborni kuchaytirish uchun muhitni optimallashtirish: chalg'ituvchi elementlarni kamaytirish, mobil telefon va ilovalarni cheklash, shovqinni pasaytirish yoki fon musiqa ishlatish. Yaxshi yoritish va qulay ergonomika, ish stantsiyasini tartibga solish, kerakli asboblarni yetkazib qo'yish. Har 50-90 daqiqada qisqa tanaffuslar, xona harorati 20–24°C, salbiy stimullarni kuzatib olib, ranglarni tinch ranglarga yo'naltirish, o'simliklar va tabiiy yorug'likni joriy etish, aniq vazifalarni belgilash va yagona vazifalashuvga e'tibor qaratish.
1.E’tibor operator faoliyatida nima uchun muhim ? A) Qurilmalarni sozlashni tezlashtirish uchun B) Axborotni to‘g‘ri qabul qilish va xatoliklarni kamaytirish uchun C) Ish vaqtini qisqartirish uchun D) Hisob-kitoblarni avtomatlashtirish uchun 2. Quyidagi qaysi element e’tibor orqali yaxshilanadi ? A) Operatorning qaror qabul qilish tezligi B) Qurilmaning texnik xususiyati C) Ish joyining yorqinligi D) Kompyuter dasturining ishlashi 3. E’tiborning diqqatni jamlash qobiliyatiga ta’siri qanday ? A) Ma’lumotlarni qabul qilish va tahlil qilishni yaxshilaydi B) Ish vaqtini oshiradi C) Qurilmani avtomatik boshqaradi D) Operatorni dam olishga majbur qiladi 4. Quyidagi qaysi holat e’tibor yetarli bo‘lmaganini ko‘rsatadi ? A) Operator tez va aniq qaror qabul qiladi B) Operator ma’lumotlarni noto‘g‘ri qabul qiladi C) Operator xatoliklarni kamaytiradi D) Operator jarayonni boshqaradi 5. Axborotni qabul qilishda e’tibor qanday omillarga bog‘liq ? A) Yashash joyiga B) Operatorning diqqat-e’tibori va tajribasiga C) Qurilmaning o‘lchamiga D) Vaqt zonalariga
Xulosa E’tibor – bu operatorning axborotni aniqlik bilan qabul qilish, tahlil qilish va tezkor qaror qabul qilish qobiliyati. Asosiy vazifalari Ma’lumotlarni to‘g‘ri va aniq qabul qilish Xatoliklarni kamaytirish Diqqatni muhim signallarga jamlash Qaror qabul qilish samaradorligini oshirish Ahmiyati operator faoliyatida Samarali e’tibor operatorning ish samaradorligini oshiradi Favqulodda va murakkab vaziyatlarda xatoliklarni oldini oladi Axborot oqimining ko‘pligi bo‘lsa ham tezkor va to‘g‘ri javob berish imkonini yaratadi E’tibor samaradorligini oshirish yo‘llari Muhitdagi chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish Operatorni ortiqcha charchashdan saqlash Ishni bosqichma-bosqich va tizimli tashkil qilish Operatorning tajriba va bilim darajasini oshirish Muhim eslatma E’tibor pasaygan holatda axborot noto‘g‘ri qabul qilinadi, qarorlar xatolik bilan qabul qilinadi Operator faoliyatida e’tibor markaziy omil hisoblanadi va xavfsizlik, samaradorlik bilan bevosita bog‘liq
Foydalanilgan manbalar Абдурахманов А. “Психология профессиональной деятельности” – Toshkent, 2015 Operator faoliyatida e’tibor va axborot qabul qilish jarayonlari. Universitet darsliklari : ToshDU, O‘zMU “Operator faoliyati va texnika psixologiyasi ” kurs materiallari
