Navoiy Davlat Universiteti Iqtisodiyot fakulteti Texnologik ta'lim yo'nalishi Umurova Maftunaning,, Biogaz olish texnologiyasi '' mavzusida tayyorgarlagan loyiha ishisi.
O‘zbekiston Respublikasida fermer xo‘jaliklarining intensiv rivojlanayotganligi bioenergiya olish texnologiyasini har tomonlama o‘rganish respublikamizning energetik salohiyatini oshirishda muhim masalalardan biri ekanligini ko‘rsatadi. Mamlakatimizda kasb-hunar maktablari va texnikumlar tashkil qilinmoqda. O‘quvchilarga sinFdan tashqari mashg‘ulotlarda umumkasbiy fanlarni o‘qitishda kasbiy tayyorgarlik bo‘yicha bioenergetika qurilma-sini tayyorlash va ishlatish jarayonini fanlararo o‘qitishda metantenka ( biogaz qurilmasi ) tayyorlab tajriba orqali tabiiy chiqindilardan biogaz olish texnologiyasini o‘rganish bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir.
Biogaz qazib olish qurilmasi, shuningdek, anaerobik qazib olish qurilmasi sifatida tanilgan, organik chiqindilarni biogazga ( metan va karbon dioksid ) va ozuqa moddalarga boy organik o'g'itga aylantiradigan muhrlangan, kislorodsiz tankdir. Boshqariladigan mikroblar faoliyati orqali bu tizimlar qishloq xo'jaligi qoldiqlari, oqava suvlar, oziq-ovqat chiqindilari va sanoat yon mahsulotlarini qimmatbaho qayta tiklanadigan energiya va qishloq xo'jaligi kirishlariga aylantiradi. Anaerobik parchalanish (AD) jarayoni to'rt biokimyoviy bosqichni o'z ichiga oladi : 1. Gidroliz : Murakkab organik moddalar eruvchan molekulalarga parchalanadi. 2. Kislotalash : Bakteriyalar eriydigan molekulalarni uchuvchan yog ' kislotalariga aylantiradi. 3. Acetogenez : O'rta mahsulotlar asetat kislotasiga, karbon dioksidga va vodorod gaziga aylanishi. 4. Metanogenez : Metanogen bakteriyalar metan ishlab chiqaradi, bu biogazning asosiy komponentidir.
Metantenkalar ( bioreaktorlar ) — organik chiqindilarni, xususan, oqova suv loylari va qishloq xo'jaligi chiqindilarini kislorodsiz ( anaerob ) muhitda parchalab, metan gazi ( biogaz ) va o'g'it ishlab chiqaruvchi maxsus inshootlardir. Bu jarayon chiqindilarni zararsizlantiradi, atrof-muhitni muhofaza qiladi va qayta tiklanadigan energiya manbasini yaratadi. Asosiy vazifasi : Organik moddalarni parchalash va energiya ( biogaz ) olish. Chiqindi turlari : Oqova suv tozalash inshootlari loylari, qoramol go'ngi, oziq-ovqat chiqindilari. Afzalliklari : Energiya ishlab chiqarish : Metan gazi yoqilg'i yoki elektr energiyasi sifatida ishlatiladi. Ekologik xavfsizlik : Zararli chiqindilarni kamaytiradi va zararsizlantiradi. O'g'it : Jarayon yakunida hosil bo'lgan yuqori sifatli organik o'g'it ( biogumus ) qishloq xo'jaligida ishlatiladi. Metantenkalar zamonaviy chiqindilarni boshqarish tizimida sirkulyar iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim qismidir.
01 Gidroliz Murakkab organik moddalar eriydigan molekulalarga parchalanadi. 02 Kislotalash Bakteriyalar molekulalarni uchuvchan yog' kislotalariga aylantiradi. 03 Acetogenez Orta mahsulotlar asetat, CO₂ va vodorodga aylanadi. 04 Metanogenez Metanogen bakteriyalar metan (biogaz) ishlab chiqaradi — jarayonning asosiy qismi. Bu to'rt bosqich birgalikda barqaror biogaz hosil qiladi.
Chiqindilarni qayta ishlash chiqindilarni boshqarish siyosatida eng muhim chora-tadbirlardan biri hisoblanadi. Soʻnggi yillarda mamlakatimizda chiqindilarni qayta ishlash masalasiga alohida eʼtibor berilmoqda. respublikamizda chiqindilarni qayta ishlash jarayonini qoʻllab-quvvatlash uchun moliyaviy va infratuzilmaviy muammolar mavjud. Chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirishdan tushgan mablagʻlar miqdori chiqindilarni qayta ishlash boʻyicha toʻliq mintaqaviy infratuzilmani yaratishga imkon bermaydi.
Oqava suv loylari va sanoat chiqindilari digesterlarda qayta ishlanadi — landfill yukini kamaytirish va uskunalarni quvvatlantirish uchun biogaz ishlatiladi. Biogaz CHP tizimlari orqali elektr va issiqlikka aylantirilishi yoki biometanga yangilanishi mumkin.
Metantenkada jarayon 3 bosqichda kechadi : Gidroliz – murakkab organik moddalar oddiy moddalarga parchalanadi. Kislotalanish – oddiy moddalar organik kislotalarga aylanadi. Metan hosil bo‘lishi – maxsus bakteriyalar metan (CH₄) va karbonat angidrid (CO₂) hosil qiladi.
Organik chiqindilarni qayta ishlash Chiqindilarni zararsizlantirish va qiymatga aylantirish. Biogaz ishlab chiqarish Metan gazini energiya manbai sifatida olish. O'g'it ishlab chiqarish Oziq moddalarga boy digestat — qishloq xo'jaligi uchun. Higiena va xavfsizlik Zararlı mikroorganizmlarni kamaytirish va chiqindilarni zararsizlantirish.
Бунда ўқувчиларга мактаб, синф хонаси, уйларидаги чиқиндиларни уч хил яшикларга ташлаши кераклиги тушунтирилди. Улардан 1. Сариқ яшиклар ошхона чиқиндилари (картошка, пиёз ва бошқалар ) 2. Қизил яшикларга елим идишлар ( полеэтилин, бакалашка, қоғоз ), 3. Кўк яшикларга қаттиқ чиқиндилар ( тош, қум ва бошқалар )ни ташлаш лозимлиги ва ҳар хил чиқиндиларга эътиборсиз бўлмаслиги ҳақида экологик компетенциялари такомиллаштирилди.
Moliyaviy va infratuzilmaviy to'siqlar Mablag'lar yetarli emas — to'liq mintaqaviy infratuzilma yaratish qiyin. Raqobat va talabni rag'batlantirish Qayta ishlangan mahsulotlarga talabni oshirish mexanizmlari yo'q. Xalqaro tajriba Xitoy kabi davlatlarda davlat organlari va muassasalar qayta ishlangan mahsulotlarni sotib olishni rag'batlantiradi.
O'zbekistonda bioenergetika va metantenkalarni o'qitish: kasb‐hunar maktablari va texnikumlarda amaliy mashg'ulotlar orqali talabchan mutaxassislar tayyorlash — mamlakat energetik salohiyatini oshirish uchun muhim.
E`tiboringiz uchun rahmat !
