Gidrologiya fani predmeti, vazifalari, shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlari. Abu Rayhon Beruniyning dengizlar nazariyasi. Markaziy Osiyoda iqlim, atrof-muhit va xavfsizlik. Markaziy Osiyoning transchegaraviy daryolari va ularni gidrologik xususiyatlari. Markaziy Osiyo daryolarining to’yinishda erigan qor suvlarining ro’li. Markaziy Osiyo hududida suv resurslarining o’zaro bog’liqligini baholash. Suv resurslarini kompleks baholash. Suv muammolarining xususiyatlari. Mavzu : Markaziy Osiyo daryolari 1
Markaziy Osiyo daryolari boʻyicha talabalarda bilim va koʻnikmalarni shakllantirish. daryolar, M arkaziy Osiyo, suv resurslari, fanning predmeti va vazifasi, Abu Rayxon Beruniy, dengizlar nazariyasi, dengizlar, suv havzalari. Ma'ruza mashgʻulotining maqsadi : Tayanch soʻz va iboralar : 2
Gidrologiya 3
4 GIDROLOGIYANING PREDMETI VA VAZIFAL ARI GIDROLOGIYANING PREDMETI Gidrologiya - bu quruqlik suvlarini, ularning kelib chiqishi, tarqalishi, rejimi, fizik va kimyoviy xususiyatlarini hamda atrof-muhit bilan o'zaro ta'sirini o'rganadigan fan. Gidrologiya Yer haqidagi fanlarda muhim o'rin tutadi, chunki u suv resurslarini boshqarish, gidrotexnik inshootlarni loyihalash va hududlarda suv mavjudligini baholash uchun ilmiy asos yaratadi.
Gidrologiyaning asosiy maqsadlari daryo oqimining shakllanish jarayonlarini o'rganish, suv resurslarini baholash, ularning fazoviy va vaqtinchalik o'zgaruvchanligini tahlil qilish hamda suvdan oqilona foydalanish va himoya qilishning ilmiy usullarini ishlab chiqishdir. Bu maqsadlar, ayniqsa, Markaziy Osiyoni o'z ichiga olgan qurg'oqchil mintaqalar i uchun dolzarbdir. 5
Markaziy Osiyoda gidrologik bilimlarning rivojlanishi chuqur tarixiy ildizlarga ega va mintaqaning tabiiy sharoitlari bilan chambarchas bog'liq bo'lib, bu yerda suv har doim hayot, iqtisodiyot va madaniyatda muhim omil bo'lib kelgan. Qadimgi davrlarda ham Amudaryo va Sirdaryo daryolari vohalari va vodiylari aholisi daryo rejimlari, mavsumiy suv oqimlari va sug'orish uchun suvni taqsimlash usullari haqida amaliy bilimlarga ega edilar. Bu bilimlar oxir-oqibat taniqli Sharq olimlarining asarlarida ilmiy talqin qilindi. 6
Abu Rayhon Beruniy ilm-fan tarixida alohida o'rin tutadi. Beruniy hozirgi Xorazm hududida tug'ilgan eng buyuk o'rta asr ensiklopedistlaridan biri edi. Beruniy o'z asarlarida suvning tabiati, dengiz va daryolarning kelib chiqishi, shuningdek, suv havzalarining shakllanishida iqlim va topografiyaning roliga katta e'tibor qaratgan. U suvni vaqt va fazoda o'tishi bilan o'zgarishi mumkin bo'lgan tabiiy tizimning dinamik elementi sifatida ko'rgan. 7
8
Markaziy Osiyoning suv resurslarini ilmiy o'rganish, bugungi kunda biz tushunganimizdek, 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida, mintaqa muntazam gidrologik kuzatuvlar mavzusiga aylanganida faol rivojlana boshladi. Bu davrda birinchi suv o'lchash stansiyalari tashkil etildi va suv oqimi, daryo sathi va yog'ingarchilikni muntazam ravishda o'lchash boshlandi. Bu ma'lumotlar mintaqaviy gidrologiyaning rivojlanishiga asos yaratdi. 9
Markaziy Osiyo keskin kontinental iqlim, yillik va kunlik haroratning katta tebranishlari va yog'ingarchilikning juda notekis taqsimlanishi bilan ajralib turadi. Mintaqaning katta qismi qurg'oqchil bo'lib, oqim hosil bo'lishi cheklangan. Tyan-Shan va Pomirning togʻli hududlari, qor va muzliklar toʻplanib, mintaqaning suv taʼminotida hal qiluvchi rol oʻynaydi. Daryo oqimining asosiy qismi aynan shu yerda hosil boʻladi, keyinchalik u pasttekislik hududlarida sugʻorish, suv taʼminoti va boshqa iqtisodiy maqsadlar uchun ishlatiladi. 10
Mintaqadagi yirik daryo havzalari 11
Orol dengiziga quyuluvchi daryolarning havzalari 12
Mintaqada suv resurslarining to’yinishi manbaasi va suvdan foydalanish 13
Orol dengizi havzasida suvdan foydalanish va suvning mavjudligi 14
Markaziy Osiyoning suv omborlari 15 № Davlat nomi Suv ombori sig'imi km3 foizda, % 1 Afg'oniston 3,7 2 2 Qozog'iston 95,5 53 3 Qirg'iziston 23,5 13 4 Tojikiston 29,5 16 5 Turkmaniston 6,2 3 6 O'zbekiston 22,2 12 180,5 100
Qirg'iziston Respublikasi daryolari haqida ma’lumot 16 Qirg'iziston Respublikasi daryolari Nomi Manbai Uzunligi, km Havza maydoni, km2 O'rtacha suv sarfi m3/s Yo'nalishi Norin Markaziy Tyan Shan tog‘laridagi muzliklaridan (Katta va Kichik Norin birlashuvidan) boshlanadi. 535 59,9 700 G‘arbga qarab oqadi, so‘ngra Qoradaryo bilan qo‘shilib Sirdaryo hosil qiladi. Qoradaryo Fargʻona tizmasi yon bagʻirlari (togʻ buloqlari va qor suvlar) 177 30 110 Janubi-sharqdan gʻarbga Chu Qirg'iz olatovi muzliklari 1067 62,5 Sharqdan shimoli-gʻarbga Talas Talas Olatovi muzliklari 661 52,7 Sharqdan gʻarbga Sari-Jaz Markaziy Tyanshan muzliklari 427 12 Sharq va janubi-sharqqa Qizilsuv Olay tizmasi muzliklari 374 8,5 Sharq va janubi-sharqqa
Savollaringiz bormi ? 17
Nazorat savollari 18 Gidrologiyaning predmeti va vazifalari nimalardan iborat? Abu Rayhon Beruniyning dengizlar nazariyasida qanday fiklar bildirgan? Markaziy Osiyoda qanday transchegaraviy daryolar mavjud? Markaziy Osiyo daryolarining to’yinish manbaalari haqida ma’lumot bering.
Taqdimot tugadi. E’tiboringiz uchun rahmat. 19
