Bitumlı hám smolalı baylanıstırıwshılar haqqında ulıwma maǵlıwmatlar Bitumlı hám smolalı baylanıstırıwshılar imarat hám qurılmalardıń qurılısında áyyemnen qollanılıp kelingen. Tábiyiy bitum hám smolalar imaratlardıń jer astı bólimin, aǵash konstrukciyalardı gidroizolyaciyalawda, teńizdiń duzlı suwlarınan qorǵawda hám basqa orınlarda isletilgen. Bunday baylanıstırıwshılar isletilgen orınlar Mısır, Vavilon, Greciya, Oraylıq Aziyanıń áyyemgi qalalarında arxeologlar tárepinen tabılǵan. XIX ásirdiń ortalarınan baslap neft qazıp alıw rawajlanǵannan keyin, neft bitumların alıw hám olar tiykarında hár túrli qurılıs materialların islep shıǵarıw keńeygen. Bitumlı materiallarǵa tábiyiy bitumlar, asfalt jınısları, neft (jasalma) bitumları hám gudron kiredi.
Tábiyiy bitumlar — jabısqaq suyıqlıq yamasa qattı zatlar bolıp, uglevodorod birikpeleri hám metall emes birikpelerdiń aralaspasınan ibarat. Tábiyiy bitumlar nefttiń jer qatlamlarında tábiyiy oksidleniw (polimerleniw) nátiyjesinde payda boladı; reńi qara yamasa toq qońır reńli boladı. Olar neft kánleri átirapında taza jaǵdayda jer astı kólleri hám linzaları sıpatında, sonday-aq kóp jaǵdaylarda shógindi taw jınıslarına (háktaslar, qumtaslar) sińip ketken halda ushırasadı. Tábiyiy bitum kem ushırasatuǵın hám bahası qımbat bolǵanı ushın qurılısta bitum lakları sıpatında qollanılıwı múmkin.
Asfalt jınısları – tábiyiy bitum sińgen gewek taw jınısları bolıp esaplanadı (hák tas, dolomitler, qum taslar). Quramında 5-20% bitum bolǵan taw jınıslarınan hár túrli usıllar menen bitum ajıratıp alınadı yaki jınıslar maydalanıp, asfalt untaǵı túrinde aralaspalar hám betonlar tayarlawda paydalanıladı. Bitum asfalt jınıslarınan qaynaq suwda eritiw yamasa benzol, xloroform, skipidar, uglerod sulfidi sıyaqlı organikalıq eritiwshiler menen islew beriw arqalı alınadı. Neft (jasalma) bitumları — neft shiyki zatınan organikalıq sintez procesi nátiyjesinde payda bolatuǵın ónimler bolıp tabıladı. Neftti qayta islew texnologiyasına qaray, bitumlar tómendegi túrlerge bólinedi: neftten (gudronnan) benzin, kerosin hám maylardı aydaw jolı menen alınǵan qaldıq bitumlar; gudronǵa arnawlı apparatlarda hawa úflew (oksidlew) arqalı alınǵan oksidlenǵen bitumlar; neft hám neft maylarınıń joqarı temperaturada krekinglenıwi (maydalanıwı) nátiyjesinde payda bolǵan kreking bitumlar.
BITUMLARDÍŃ QURAMÍ HÁM DÚZILISI Bitumnıń elementar quramı tómendegishe: C-80%, H-10-15%, S-2-9%, O-1-5%, N- 2%. Bitum quramında bul elementler uglevodorod radikalları hám olardıń S, O hám N li birikpeleri kórinisinde boladı. Bitum quramı asfaltenler (qattı zatlar), smolalar hám maylardan ibarat bolıp, bitumnıń barlıq qásiyetlerin belgileydi. Asfaltenler – molekulyar massası 1000-5000, tıǵızlıǵı 1 g/sm³ tan joqarı bolǵan, joqarı molekulalı uglevodorodlar hám olardıń tuwındılarınan ibarat zatlar. Asfaltenler quramında karbenler, maylarda hám organikalıq eritkishlerde erimeytuǵın karboidlar boladı. Bitumnıń qattı bólimin uglevodorodlar-parafinler de qurawı múmkin. Smolalar – molekulyar massası 500-1000, tıǵızlıǵı 1 g/sm³ átirapında bolǵan, qoyu qońır reńli amorf zatlar. Maylar – molekulyar massası 100-500, tıǵızlıǵı 1 g/sm³ qa deyin bolǵan uglevodorodlardan ibarat zatlar.
