Tema. Partlaw reakciyalarınıń teoriyalıq tiykarları. Mezomeriya sebepli reakciya orayınıń kóshiwi. Organikalıq birikpeler qásiyetlerini ń túrli faktorlar ǵ a baylanıslılı ǵ ı Reje: Kirisiw I BAP: Partlaw reakciyalarınıń kinetikalıq hám termodinamikalıq tiykarları II BAP: Mezomeriya hám reakciya orayınıń jıljıwı III BAP: Organikalıq birikpeler qásiyetleriniń faktorlarǵa baylanıslılıǵı Juwmaqlaw Paydalanılǵan ádebiyatlar Or ı n l a ǵan : Tilepova Gulaysha
Kirisiw Organikalıq ximiya páninde reakciyalar mexanizmin tereń úyreniw zatlardıń qásiyetlerin túsiniw hám olardı basqarıw ushın zárúr áhmiyetke iye. Ásirese, partlaw reakciyaları, mezomeriya qubılısı hám elektron effektler sıyaqlı túsinikler organikalıq proceslerdiń baǵıtın belgileydi. Bul ózbetinshe jumısta usı proceslerdiń kinetikalıq hám termodinamikalıq tiykarları, elektron dúzilistegi ózgerisler hám de organikalıq birikpeler qásiyetlerine tásir etiwshi faktorlar ilimiy jaqtan analizlenedi. Partlaw reakciyaları - bul júdá tez júz beretuǵın, úlken muǵdarda jıllılıq hám gaz ajıralıwı menen ótetuǵın ximiyalıq procesler bolıp tabıladı. Bunday reakciyalar sanaatta, energetikada hám ximiyalıq texnologiyalarda keń qollanıladı. Olardıń mexanizmin úyreniw tek teoriyalıq emes, al ámeliy jaqtan da áhmiyetli, sebebi bul arqalı qáwipsizlik ilajların islep shıǵıw hám reakciyalardı basqarıw imkaniyatı jaratıladı.
I BAP: Partlaw reakciyalarınıń kinetikalıq hám termodinamikalıq tiykarları Partlaw reakciyaları júdá tez júz beretuǵın, úlken muǵdarda energiya ajıralıwı menen ótetuǵın ximiyalıq procesler bolıp tabıladı. Bul reakciyalar tiykarınan ekzotermiyalıq bolıp, qısqa waqıt ishinde gaz tárizli ónimler payda etedi hám basım keskin artadı. Kinetikalıq kóz-qarastan partlaw reakciyalarınıń tezligi aktivaciya energiyasına baylanıslı. Aktivleniw energiyası tómen bolsa, reakciya tezligi joqarı boladı. Bunday reakciyalar kóbinese shinjir mexanizmi tiykarında baradı.
1.1. Shinjir reakciyalar mexanizmi Shinjir reakciyalar úsh basqıshtan ibarat: Baslanıw basqıshı - erkin radikallar payda boladı Dawam etiw basqıshı - radikallar jańa molekulalar menen reakciyaǵa kirisedi Tójeliw basqıshı - radikallar birigip, turaqlı zat payda etedi 1.2. Termodinamikalıq qásiyetleri Partlaw reakciyalarında energiya ajıralıwı júdá úlken boladı. Bul reakciyalar ádette t o mendegi qásiyetke iye.
II BAP: Mezomeriya hám reakciya orayınıń jıljıwı Mezomeriya - bul molekuladaǵı elektronlardıń delokalizaciyası qubılısı. Bul qubılıs molekulanıń bir neshe rezonanslıq strukturalar arqalı ańlatılatuǵınlıǵın ańlatadı. 2.1. Rezonans túsinigi. Rezonans molekulada elektronlar jaylasıwınıń bir neshe kóriniste ańlatılıwı. Haqıyqıy struktura bul formalardıń ortasha jaǵdayı. 2.2. Mezomer effekt túrleri. +M effekt - elektron beriwshi toparlar -M effekt - elektron tartıwshı toparlar
2.3. Reakciya orayınıń awısıwı. Mezomer effekt nátiyjesinde molekuladaǵı elektron tıǵızlıǵı ózgeredi. Bul bolsa: alıp keledi. Mısalı, aromatikalıq birikpelerde substituentler elektrofil almasıw reakciyalarınıń baǵdarın belgileydi.
III BAP: Organikalıq birikpeler qásiyetleriniń faktorlarǵa baylanıslılıǵı Organikalıq birikpelerdiń qásiyetleri olardıń dúzilisi hám sırtqı ortalıqqa baylanıslı.
3.3. Elektron effektler. Induktiv effekt (I) - elektron awısıwı Mezomer effekt (M) - elektron delokalizaciyası Bul effektler zattıń reaktivligin belgileydi. 3.4. Funkcional toparlar tásiri. Máselen: -OH → vodorod baylanısı payda etedi. -COOH → kislotalılıq qásiyetin beredi. -NH 2 → tiykarlıq qásiyetin arttıradı.
Juwmaqlaw Partlaw reakciyaları, mezomeriya hám organikalıq birikpeler qásiyetleriniń baylanıslılıǵı organikalıq ximiyanın tiykarǵı teoriyalıq baǵdarların quraydı. Partlaw reakciyaları energiya jaǵınan kúshli hám tez processler bolsa, mezomeriya molekula ishindegi elektronlardıń qayta bólistiriliwin túsindiredi. Organikalıq birikpelerdiń qásiyetleri bolsa ishki dúzilis hám sırtqı faktorlarǵa baylanıslı halda ózgeredi. Bul túsinikler ximiya páninde reakciyalardı basqarıw hám ja ń a zatlar sintezlewde zárúr áhmiyetke iye. Mezomeriya qubılısı bolsa molekuladaǵı elektronlardıń delokalizaciyası arqalı reakciya orayınıń ózgeriwine alıp keliwi menen ajıralıp turadı. Bul jaǵday organikalıq reakciyalardıń baǵıtın belgileydi hám aromatikalıq jáne konyugaciyalanǵan sistemalarda joqarı turaqlılıqtı támiyinleydi. Mezomer effekttiń +M hám -M túrleri reakciyalardıń selektivligine sezilerli tásir kórsetedi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. N. G‘. G‘afurov, A. T. To‘xtayev – “Organik kimyo” (oliy o‘quv yurtlari uchun darslik) 2. S. T. Tursunov – “Organik kimyo asoslari” 3. M. M. Qodirov – “Kimyo (organik qism)” 4. A. A. Abduqodirov – “Umumiy va organik kimyo” 5. O‘zbekiston Respublikasi OTMlari uchun “Organik kimyo” o‘quv qo‘llanmasi 6. R. X. Xolmurodov – “Kimyo fanidan ma’ruzalar kursi” 7. N. A. Karimov – “Kimyoviy bog‘lanish va reaktivlik asoslari” 8. O. R. Jo‘rayev – “Organik birikmalar kimyosi” 9. O‘zbekiston Milliy universiteti o‘quv materiallari 10. Toshkent kimyo-texnologiya instituti ma’ruza konspektlari
