Aqli zaif bolalar psixologiyasi fanining predmeti Fanining maqsadi va vazifalari Tadqiqot uslublari ( metodlari ) Oligofrenopsixologiya fanining yuzaga kelish tarixi
Aqli zaif bolalar psixologiyasi ( oligofrenopsixologiya ) fanining predmeti — bu aqli zaif bolalarning psixik rivojlanish jarayonlari, ularning o‘ziga xos xususiyatlari va rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganishdan iborat. Ushbu fan bolalardagi bilish jarayonlari — diqqat, xotira, tafakkur, nutq va idrokning qanday shakllanishi va rivojlanishini tahlil qiladi. Shu bilan birga, aqli zaif bolalarning hissiy-irodaviy holati, xulq-atvori va ijtimoiy moslashuv darajasi ham muhim o‘rganish obyektiga kiradi.
F an aqli zaif bolalarning hissiy-irodaviy sohasi ni ham o‘rganadi. Ya’ni, ularning hissiyotlari, kayfiyati, motivatsiyasi, irodaviy harakatlari va xulq-atvori qanday shakllanishi, qanday qiyinchiliklar yuzaga kelishi aniqlanadi. Ko‘pincha bunday bolalarda mustaqil qaror qabul qilish, diqqatni uzoq vaqt saqlash va murakkab fikrlash jarayonlari sust rivojlangan bo‘ladi.
Predmet doirasida yana bir muhim yo‘nalish — bu ijtimoiy moslashuv ( adaptatsiya ) masalasidir. Aqli zaif bolalarning jamiyatga moslashuvi, boshqa odamlar bilan muloqotga kirishishi, oddiy hayotiy ko‘nikmalarni egallashi qanday kechishi ham chuqur o‘rganiladi. Bu esa ularni jamiyatga integratsiya qilishda muhim ahamiyatga ega.Bundan tashqari, ushbu fan aqli zaiflik darajalarini ( yengil, o‘rta, og‘ir ) va ularning har biriga xos psixologik belgilarni aniqlaydi. Har bir bola individual bo‘lgani uchun, ularning rivojlanishidagi farqlar, imkoniyatlari va ehtiyojlari alohida yondashuvni talab qiladi.
Aqli zaif bolalar psixologiyasi fanining asosiy maqsadi — aqli zaif bolalarning psixik rivojlanish xususiyatlarini chuqur o‘rganish, ularning individual imkoniyatlarini aniqlash va shu asosda ularni samarali o‘qitish, tarbiyalash hamda jamiyatga moslashtirish uchun zarur bo‘lgan psixologik-pedagogik sharoitlarni yaratishdan iborat. Bu fan bolalarda mavjud bo‘lgan kamchiliklarni aniqlash bilan cheklanib qolmaydi, balki ularning saqlanib qolgan qobiliyatlarini rivojlantirishga ham alohida e’tibor qaratadi.
Bu fan bolalarning hissiy-irodaviy sohasini shakllantirish ga ham katta e’tibor beradi. Ya’ni, ularda ijobiy hissiyotlarni rivojlantirish, o‘zini boshqarish, irodaviy harakatlarni mustahkamlash va xulq-atvorni to‘g‘ri yo‘naltirish muhim vazifalardan biridir. Aqli zaif bolalarda ko‘pincha mustaqillik, qat’iyatlilik va motivatsiya yetarli darajada shakllanmagan bo‘ladi, shu sababli bu jihatlar ustida alohida ishlash talab etiladi.
Maqsad Vazifalar Aqli zaif bolalarni o‘rganish va rivojlantirish Psixik rivojlanishni aniqlash Aqli zaif bolalarni jamiyatga moslashtirish Bilish jarayonlarini rivojlantirish Ularning imkoniyatlarini ochish Hissiy-irodaviy sohani shakllantirish To‘g‘ri ta’lim va tarbiya berish Ta’lim metodlarini qo‘llash Mustaqil hayotga tayyorlash Ijtimoiy moslashuvni ta’minlash
Muhim vazifa — bu bolalarni ijtimoiy hayotga tayyorlash va moslashtirishdir. Ularni jamiyatda to‘g‘ri muomala qilishga, muloqot o‘rnatishga, oddiy kundalik hayot ko‘nikmalarini egallashga o‘rgatish zarur. Bu esa ularning kelajakda mustaqil hayot kechirishiga yordam beradi.
Aqli zaif bolalar psixologiyasida qo‘llaniladigan tadqiqot metodlari — bu bolalarning psixik rivojlanishini o‘rganish, ularning individual xususiyatlarini aniqlash va to‘g‘ri yondashuvni ishlab chiqish uchun xizmat qiladigan usullardir. Ushbu metodlar yordamida bolaning diqqat, xotira, tafakkur, nutq va xulq-atvori har tomonlama tahlil qilinadi. Eng asosiy metodlardan biri — kuzatish metodi bo‘lib, bunda bola tabiiy sharoitda ( darsda, o‘yinda, kundalik faoliyatda ) kuzatiladi. Bu usul orqali bolaning o‘zini tutishi, muloqoti va reaksiyalari haqida muhim ma’lumotlar olinadi.
Ushbu diagramma aqli zaif bolalar psixologiyasida keng qo‘llaniladigan tadqiqot metodlarining nisbiy taqsimotini ko‘rsatadi. Kuzatish, suhbat, test va eksperiment metodlari yordamida bolalarning psixik rivojlanishi, xulq-atvori hamda individual xususiyatlari kompleks ravishda o‘rganiladi.
Shundan so‘ng Edouard Seguin bu sohani yanada rivojlantirib, maxsus ta’lim metodlarini ishlab chiqdi. U aqli zaif bolalarni o‘qitish va tarbiyalashda tizimli yondashuvni taklif etdi.20-asrga kelib, bu fan psixologiya va pedagogika bilan yanada yaqinlashdi. Lev Vygotsky esa aqli zaif bolalar rivojlanishida ijtimoiy muhit va ta’limning rolini chuqur asoslab berdi. U “ yaqin rivojlanish zonasi ” nazariyasi orqali bolalarni to‘g‘ri o‘qitish mumkinligini ilmiy jihatdan isbotladi.
“ Maxsus pedagogika ” darsligi, Toshkent, O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim nashriyoti. “ Bolalar psixologiyasi ” darsligi, Toshkent, 2020. Ilmiy maqolalar va elektron manbalar
E’tiboringiz uchun rahmat
