I-mavzu. Kasb psixologiyasining predmeti, maqsadi va asosiy kontseptual qoidalari
Ф. Р. Абдурахманов, З.Э. Абдурахманова. Касб психологияси ( Дарслик ).:Т.:« Баркамол файз медиа » нашриёти,- 2018.-352б. Умаров Б.М., Шойимова Ш.С. Касбий психология. Дарслик. Тошкент., 2018 й. С.Х. Жалилова, Ф.И. Хайдаров, Н.И. Халилова. “Касб психологияси”. Ўқув қўлланма. -Тошкент, ТДПУ – 2010. Э. Ф. Зеер. Психология профессий: Учебное пособие для студентов вузов.— 2-е изд., перераб., доп.— М.: Академический п роект ; Фонд «Мир», 2005 г. В. А. Бодров. Психологические основы профессионалной деятельност и: хрестоматия [ Электронний ресурс]/-М.: ПЕР СЕ,2007.-844с.
Kasb psixologiyasi fanining shakllanish tarixi, predmeti, maqsadi va vazifalari. 1 Kasbiy psixologiyaning boshqa fanlar bilan bog’liqligi 2 Fanlar tizimida kasb psixologiyasi, kasb psixologiyasi mutaxassislik fani haqida t ushuncha va ilmiy tasavvur hosil qilish NavDKI Shamiyeva O.R. 3
Kasblar psixologiyasining mustaqil fan sifatida shakllanishini 3-bosqichini ajratish mumkin. 1. XIX- asrning oxirida mehnatni ilmiy tashkillashtirishning psixologik masalalarini hal qiladigan psixotexnika yo‘nalishini paydo bo‘lishi, shuningdek, psixotexnika taraqqiyotining asosiy masalalari bu mehnat sharoitlari va shu usullarini rasionalizasiya qilish, avariya va shikastlanishni kamaytirish, ishlab chiqarish ta‘limining shakllanishi masalalariga e‘tiborning kuchayishdir. 2. XX- asr boshlarida mustaqil ilmiy soha mehnat psixologiyasining rivojlanishi va bu boradagi kasbiy tadqiqot masalalari, inson psixologiyasining mehnatda namoyon bo‘lishi va shakllanishi shuningdek, kasbiy tanlov, kasbiy maslahat va mehnat ekspertizasi masalalariga doir bilimlarni yuzaga kelishi. 3. XX- asrning 70-yillarida inson va kasb hamkorligi muammolarini hal qiluvchi mehnat psixologiyasi va industrial psixologiyadagi vazifalarning paydo bo‘lishi, mehnat psixologiyasining bu sohasi profpsixologiya yoki kasblar psixologiyasi deb nomlana boshladi. Kasb psixologiyasi doirasida kasbiy maslahat, kasb tanlash, va kasbshunoslik bo‘yicha tadqiqotlar birlashtirilgan. Mustaqil ilmiy fan sifatida kasb psixologiyasi yuzaga keldi va bu AQSHlik olimlar J. Krites va D. Super ishlarida ko‘zga tashlangan.
Fanni ng maqsad i : T alabalarga fan soxasidagi psixologik tushunchalar, kasblar haqida tushuncha va tasavvularni shakllantirish. Shuningdek, kasb tanlash va kasbga yo‘naltirish yuzasidan nazariy, amaliy ma'lumotlar manbaini berish. Fanning vazifalari : Talabalarni ilmiy ma'lumotlar bilan tanishtirish asosida kasb tanlash va shaxs xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liklikni asoslash ; kasblar psixodiagnostikasi haqida tushuncha berish ; shaxs psixikasining rivojlanish bosqichlarida kasbiy rivojlanish masalalarini o’rganish.
Kasb psixologiyasining predmeti : shaxsning kasbiy shakllanish mexanizmi, qonuniyatlari hamda psixologik xususiyatlarini o‘rganishdir. Bundan kelib chiqqan holda kasb psixologiyasi - bu shaxsda kasbiy maqsadlarni tanlash, kasb egallash, mutaxassisning kasbiy rivojlanishiga doir qonuniyatlarni, shuningdek, shaxsning mehnatga layoqatlilik darajalarini o‘rganuvchi psixologiya fanining sohalaridan biridir, - deb aytish mumkin. Kasb psixologiyasining ob‘ekti : shaxsning kasb bilan hamkorligi yoki o‘zaro bog‘liqligidan iborat.
Kasb psixologiyasi psixologiya fanining mustaqil sohasi bo‘lib, u o‘zining tadqiqot predmeti va ob‘ektiga ega. Shu jihatdan aynan u mehnat psixologiyasi, muhandislik psixologiyasi, yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanlari bilan bog’liq, ammo ularning ob‘ekti va predmetidan farqlanadi. Mehnat psixologiyasi - inson psixik faoliyatining takomillashishi va qonuniyatlarini o‘rganuvchi psixologiya sohasi bo‘lib, u mehnat jarayonida shaxsdagi jarayon, holatlar va xususiyatlarni o‘rganadi. Muhandislik psixologiyasi - inson va texnik tuzilmalar o‘rtasidagi informasion aloqa vositalari va jarayonlarini o‘rganuvchi psixologiya tarmog‘idir.
Yosh davrlar psixologiyasi - ontogenezda shaxs tug‘ilganligidan to umrining oxirigacha shaxsda kechadigan psixik rivojlanish va shakllanish bosqichlarini o‘rganuvchi psixologiya tarmog‘i.
Кенг тарқалган таърифларга кўра психология-психик фактлар уларнинг қонуниятлари ва механизмларини ўрганади. Шунингдек психология инсон фаолияти ва хулқ-атворида объектив реалликнинг акс этиши қонуниятлари ҳақидаги фан. Психология соҳасида амалга оширилган илмий тадқиқотлар ва ўрганилган назарий манбалар, шунингдек фанлараро ўзаро интеграция жараёнлар психология тармоғида кўпгина ўз предметига эга бўлган соҳаларни ажралиб чиқишига туртки бўлди. Улар жумласига касб психологиясини киритишимиз мумкин. Касб психологияси - бу шахсда касбий мақсадларни танлаш, касб эгаллаш, мутахассиснинг касбий ривожланишига доир қонуниятларини, шунингдек шахснинг меҳнатга лаёқатлилик даражаларини ўрганувчи психология фанининг соҳаларидан биридир.
Касбий шаклланиш Касбий шаклланиш – бу шахснинг касб танлаш жараёнидаги касбий таълимга тайёрланиш, шунингдек касбий фаолият жараёнидаги ривожланиш ҳисобланади. Касбий шаклланиш босқичлари Касбий шаклланиш-гетрохрон жараён бўлиб, айрим пайтларда пасайиш ва сакраш хусусиятига эга. Индивиднинг шахсий ва касбий ривожланиш омилларининг ўзаро алоқаларига кўра келишмовчилик ва инқирозлар киритилади. Бу индивидуал тўлақонли жараёнини ижтимоий вазият ва асосий фаолият билан боғлиқ босқичларга ажратиш мумкин. Улар сирасига касбий тайёргарлик, касбий адаптация, бирламчи ва иккиламчи профессионализация ва касбий маҳоратлар киради.
Касбий шаклланиш турлари Касбий шаклланиш йўли ва тезлиги бир гуруҳ омиллар билан белгиланади. Уларга ёш, индивидуал-психологик, касбий технологик ва ижтимоий-иқтисодий омилларни киритиш мумкин. Касбий ривожланиш Касбий ривожланиш – бу йўналиш салоҳият ва муҳим касбий сифатларнинг бойиб бориши, меҳнат фаолияти самарадорлигини ошириб бориш билан белгиланади. Касбий шаклланишининг психологик жиҳати. Шахснинг касбий ривожланиш ва касбий жиҳатидан ўзини топа олиш учун ўз устида ишлаши ва турли масалаларни ҳал қилиш учун бор кучини сарфлаш, шарт-шароитлар ҳамда имкониятлар яратиш, касбий ва шахсий ривожланишдаги деструктив анъаналарни ўзлаштиришда кишиларга психологик мадад ва ёрдам кўрсатиш.
Касбий жиҳатдан ўзини англаш Инсоннинг касбни психологик имкониятларини касбий фаолият мазмуни ва талаблари билан бўлган жиҳатларини мустақил англаб олиши, шунингдек маълум ижтимоий-иқтисодий вазиятда бажариладиган ишидан маъно топиши. Касбий жиҳатдан ўзини асрай олиш Инсон шахсига йўналтирилган маҳсулдор касбий фаолиятда доимий ўзини-ўзи ўзгартириб туриши, тайёргарлиги ва касбий имкониятини ўзини руёбга чиқариши, касбий ҳаётини бошқара олиши, касбий ривожланиш ва лавозимда кўтарилишдаги деструктив вазиятларни енгиб ўтиш билан боғлиқдир. Профессионализация деструкциялари. Профессионализация жараёнидаги миқдор ва сифат ўзгаришлар, шахснинг ривожланиши ва деформацияси билан кузатилади.
Касбий ўзини-ўзи фаоллаштириш Шахснинг кучини фаоллаштириш йўли билан касбий ривожланишни тезлаштириш, нормадан ортиқ касбий фаолиятни намоён этиш, шунингдек турли хил психотехнологияларда қатнашиш ва бошқалар. Касбий ижтимоийлашув Касбга кириб бориш ва уни эгаллашда касбнинг ижтимоийлашуви кузатилади; яъни, касбий таърификацияда ўз ўрнини топиш, касбий имкониятини ишлаб чиқиш, касбий идентификацияни шакллантириш.
Бозор иқтисодиётига асосланган жамият қуриш тўғрисидаги ҳужжатларда ўқувчиларни мустақил касб танлашга (ўз имкониятларини ўзи баҳолаш орқали) ўргатиш жуда муҳим ва зарур вазифа эканлиги таъкидланади. Шунга кўра психолог олимлар, методистлар, ташхис Маркази ходимлари кенг жамоатчилик билан биргаликда касбга доир билимларни кенг ташвиқот қилишлари, касб-кор танлашга оид йўл-йўриқлари ва методлар ишлаб чиқишлари, касб танлаш маслаҳатлари расмий шахобчалари кенгайтирилиши, профессиограмма, профессиография, психограммалар кўлами орттирилиши лозим. Ёш авлодни онгли равишда тўғри касб танлашга йўналтириш, касб танлашда учрайдиган хато ва камчиликларни олдини олиш ҳамда касбий ўзликни шакллантириш доирасида ечими топилмаган муаммолар ҳам талайгина. Шу боис республикамиз психолог олимлари томонидан бу борада бир қатор илмий изланишлар олиб борилмоқда ва бу фанга эҳтиёж ортиб боради.
