Reja : Davlat byudjeti va uning turlari Budjet taqchilligi Davlat qarzi
Давлат ўз иқтисодий функцияларини бажаришда молиявий манба сифатида давлат бюджетига таянади. Давлат бюд ж ети мамлакат молия тизимининг марказий унсури бўлиб макроиқтисодий барқарорликни таъминлашда муҳим роль ўйнайди.
Давлат бюджети молиявий баланс сифатида икки қисмдан иборат бўлиб, бу қисмларни содда қилиб даромадлар ва харажатлар деб аташ мумкин. Давлат бюджети даромадлари солиқ ва солиқ бўлмаган тушумлар ҳисобига шакллансада, макроиқтисодий таҳлилда у солиқлар ҳисобигагина шаклланади деб қаралади.
Давлат бюджети харажатлари таркибида иқтисодиётга харажатлар, марказлашган инвестицияларни молиялаштириш, ижтимоий ҳимоя, ижтимоий соҳа, давлат бошқарув ва суд идораларини молиялаштириш моддалари мавжуд.
1 ) davlat miqyosida yalpi ichki mahsulotni taqsimlash natijasida vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlar ; 2 ) davlatning asosiy moliyaviy rejasi.
> Ortiqlik < Kamomad Davlat budjeti – davlatning markazlashgan moliyaviy resurslar fondi Davlat budjeti Daromadlar Xarajatlar Davlat budjeti da moliyaviy yil davomidagi daromadlarning manbalari va tushumlarning hajmi hamda sarflash yo’nalishlari va ularning miqdorlari ko’zda tutiladi Budjet kamomadining tarkibiy, davriy va haqiqiy ko‘rinishlari mavjud
Davlat byudjetining nazorat funksiyasi : davlat byudjetining daromadlarini oshirish uchun pul mablag’larini jalb qilish ; mablag’larni sarflashning qonuniyligini ta’minlash ; byudjet mexanizmi orqali ishlab chiqarishning samaradorligini oshirishni ko’zda tutadi.
Umumdavlat soliqlari Mahalliy soliqlar va yig‘imlar Yuridik shaxslar daromadiga (foydasiga) soliq. Jismoniy shaxslar daromadiga soliq. Qo‘shilgan qiymat solig‘i. Aksiz solig‘i. Yer osti boyliklaridan foydalanish solig‘i. Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq. Bojxona boji. Davlat boji. Boshqa to‘lovlar. Mol- mulk solig‘i. Yer solig‘i. Yagona soliq. Jismoniy shaxslardan transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va suyultirilgan gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq Boshqa to‘lovlar.
Tog’ri soliqlar Egri soliqlar Yuridik shaxslar foydasidan (daromadidan) olinadigan soliq Jismoniy shaxslar daromadidan olinadigan soliq Yer solig’i Mol- mulk solig’i Yer osti boyliklaridan foydalanganlik uchun soliq 7.Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq Qo`shilgan qiymat solig’i Aksiz solig’i Jismoniy shaxslardan transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va suyultirilgan gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq Bojxona to’lovlari va boshqalar
Budjet mablag’larni oluvchilarning joriy xarajatlari Joriy budjet transfertlari Kapital xarajatlari Kapital xarajatlarni qoplash maqsadida yuridik shaxslar uchun ajrati l adigan budjet transfertlari Yuridik shaxslar – rezidentlar va xorijiy davlatlar uchun ajratiladigan budjet ssudalari Davlat maqsadli fondlarga beriladigan budjet dotatsiyalari va budjet ssudalari Davlat qarzini to’lash va uzish bo’yicha to’lovlar Qonun taqiqlamagan boshqa xarajatlar
Laffer egri chizig‘i
B yudjet taqchilligining o’zgarishi xo’jalik kon’yunkturasidagi joriy tebranishlar, ishlab chiqarishdagi davriy inqiroz va yuksalishlarni ham aks ettiradi, inqirozlar davrida davlat byudjet mablag’lari hisobidan iqtisodiyotning ma’lum sektorlarini moliyaviy ta’minlab turishga, umumdavlat ahamiyatiga ega bo’lgan tarmoqlarda investitsiyalar hajmini saqlab turishga majbur bo’ladi. O’rnatilgan xalqaro standartlarga ko’ra byudjet taqchilligi YaIMning 5% darajasidan oshmasligi lozim. Byudjet taqchilligi, asosan, davlat qarzi hisobiga qoplanadi. Davlat jamg’armalari quyidagi miqdorga teng bo’ladi : Bu yerda davlat jamg’armalari ( Sg ); transfert to’lovlari (TR), davlat zayomlari bo’yicha foizlar (N); soliqlar (T); davlat xaridi ( G)
Byudjet taqchilligi vujudga kelishining eng umumiy sabablari quyidagilardan iborat bo’lishi mumkin :
D avlat budjeti taqchilligini moliyalashtirilish usullar : pul emissiyasi; ichki qarz; tashqi qarz. Inflatsiya darajasi oshganda Oliver- Tanzi samarasi paydo bo‘ladi. Ya’ni, soliq to‘lovchilar tomonidan davlatga to‘laydigan soliqlar to‘lovini atayin kechiktirish hollari yuzaga keladi.
Qarzning o‘sish darajasi sur’atlari YaIMning o‘sish darajasi sur’atlaridan past bo‘lsa, qarz unchalik xatarli hisoblanmaydi Davlat qarzi ichki qarz tashqi qarz
Byudjet taqchilligini moliyalashtirishning ichki manbalari sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin :
mamlakatning oltin- valyuta zahirasi hisobidan qarzlarni to‘lab borish; kreditorlarning qarz to‘lov muddatlarini o‘zgartirishlari; qarzlarni mamlakatdagi ayrim turdagi huquqlarni sotish hisobidan to‘lash; xalqaro moliyaviy tashkilotlardan yordam olish va h.k. Tashqi qarzni tartibga solish chora- tadbirlari:
Davlat byudjeti xarajatlari tuzilishi (2024-yil) 2024-yilda davlat byudjeti jami xarajatlarining qariyb 50 foizi yoki 151,5 trillion so‘m quyidagi ijtimoiy sohalarga yo‘naltirilgan : - Ta’lim : 35% - Sog‘liqni saqlash : 25% - Aholini ijtimoiy muhofaza qilish : 20% - Fan, madaniyat va sport: 10% - Ehtiyojmandlarni uy -joy bilan ta’minlash va boshqa ijtimoiy tadbirlar : 10% Davlat byudjeti xarajatlarining yillik dinamikasi (2022–2025-yillar) Quyida 2022-yildan 2025-yilgacha bo‘lgan davrda davlat byudjeti xarajatlari ko‘rsatilgan : Yil Xarajatlar ( trln so‘m ) 2022-yil 188,91 trln so’m 2023-yil 280,7 trln so’m 2024-yil 427,6 trln so’m 2025-yil 480,5 trln so’m
2024 - yil yakunlariga ko'ra, O'zbekiston Respublikasining davlat qarzi 40,2 milliard AQSH dollarini tashkil etdi, bu 2023-yildagi 34,93 milliard dollarga nisbatan 15,09% o'sishni anglatadi. Davlat qarzining yalpi ichki mahsulotga (YAIM) nisbati 35% ni tashkil etdi. Qarzning asosiy qismini tashqi qarz tashkil etadi — 33,72 milliard dollar ( jami qarzning 84% i), shundan 33,16 milliard dollari chet el valyutasida jalb qilingan. Ichki qarz hajmi 6,48 milliard dollarni tashkil etdi ( jami qarzning 16% i). Davlat tashqi qarzining asosiy kreditorlari quyidagilardir : Jahon banki : 7,6 milliard dollar Osiyo taraqqiyot banki : 7,4 milliard dollar Xitoy moliya tashkilotlari : 3,8 milliard dollar Yaponiya moliya tashkilotlari : 2,9 milliard dollar Osiyo infratuzilma investitsiyalari banki : 1,6 milliard dollar Islom taraqqiyot banki : 944 million dollar Fransiya moliya tashkilotlari : 977 million dollar Koreya moliya tashkilotlari : 740 million dollar Xalqaro valyuta jamg'armasi : 669 million dollar Germaniya davlat banki : 415 million dollar Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki : 341 million O'tgan yilda tashqi qarzning asosiy qismi — 45%i (15,29 milliard dollar) byudjetni qo'llab-quvvatlashga yo'naltirilgan. Shu bilan birga, yoqilg'i-energetika sohasiga 5,74 milliard dollar (17%), qishloq va suv xo'jaligiga 2,91 milliard dollar (9%), uy -joy kommunal xo'jaligiga 2,85 milliard dollar (8%) hamda transport va transport infratuzilmasiga 2,85 milliard dollar (9%) ajratilgan.Shuni ta'kidlash joizki, davlat qarzining YaIMga nisbati 34,4% dan 35% ga oshgan bo'lsa -da, bu ko'rsatkich Xalqaro valyuta jamg'armasi tavsiya qilgan 60% xavfsiz darajadan pastdir.
