Guruh : 14-17 Bajardi : Raximov M.A Tekshirdi : Yuvasheva D
2 Qurilish ishtirokchilari. Qurilish davrlari Qatnashchilarining o‘rni va roliga qarab qurilishni davrlarga bo‘lish Qurilish ishlab chiqarishini tashkil qilishda o‘ziga xos qonuniyatlar III. Xulosa IV. Foydalanilgan adabiyotlar
Qurilish – mamlakat xalq xo‘jaligining asosiy sohalaridan biri bo‘lib, asosiy joriy fondlarning yangidan bunyod etilishi, kengaytirilishil va qayta konstruksiyalanishini ta’minlaydi. Kapital qurilish barcha ishlab chiqarish sohalarining rivojlanishi, ijtimoiy mehnat unumdorligi ortishida, xalq moddiy farovonligining ortishida va madaniy turmush darajasining yuksal ishida muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda qaror topgan zamonaviy qurilish ishlab chiqarish tarixi Sobiq Ittifoq davrida shakllangan. Rossiya imperiyasi hukmronligi davridan texnik jihatdan qoloq qurilish sohasi meros qolgan bo‘lib, bu hol qo‘l mehnati ulushining ko‘pligi bilan tavsiflanadi, shuningdek bu davrda qurilish materiallarining sanoat miqyosida ishlab chiqarilishi yaxshi rivojlanmagan bo‘lib, bundan tashqari qurilish materiallari turlari kamligi, ular faqat mavsumiy ravishda ishlab chiqarilishi, o‘z tarkibida muhandis va ishchi kadrlarga ega bo‘lgan doimiy ravishda faoliyat olib boradigan qurilish tashkilotlari bo‘lmaganligi qayd etiladi. 3
Qurilish – bu mamlakat xalq xo‘jaligining yirik sohasi bo‘lib, ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi va xalqning farovonlik darajasi o‘sishida yetakchi o‘rin tutadi. Qurilishda bir necha yuz minglab kishilar faoliyat olib borib, ular bevosita sanoat miqyosidagi inshootlar, fuqarolik inshootlari va boshqa turdagi ob’yektlarda, shuningdek qurilish tashkilotlari va korxonalarida faoliyat yuritishadi. Qurilishning asosiy ishtirokchilariga yuridik va jismoniy shaxslar kiradi, ya’ni bu tarkib har qanday davlatga tegishli, jamoaviy, xususiy tashkilotlar va yakka tartibda faoliyat olib boruvchilardan iborat hisoblanadi. Investor ( sarmoyachi ) – sarmoya sarflashdan daromad olish maqsadida, iqtisodiyotga ( loyiha, korxona va h.k.) uzoq muddatli sarmoya sarflashni amalga oshiruvchi yuridik yoki jismoniy shaxs hisoblanadi. Investor ( o‘z mablag‘idan moliyalashtirishni amalga oshirsa ) qurilishni amalga oshiruvchi bo‘lishi ham mumkin.
Quruvchi ( puliga ) – ma’lum bir aniq turdagi ko‘chmas mulk ob’yektini qurishni amalga oshirish uchun rasmiy ariza bergan va ushbu ishni amalga oshirishga ruxsatnoma olgan yuridik yoki jismoniy shaxs. Me’morchilik topshiriqlari asosida u loyiha-smeta hujjatlari uchun buyurtma beradi, qurilishni bajarish uchun ruxsat oladi va qurilish ishlari davri davomida barcha turdagi nazorat ishlarini bajaradi. Quruvchi qurilishni o‘zining xususiy kuch ( mablag ‘) lari hisobiga amalga oshiradi yoki pudratchilarni jalb qilish evaziga bajaradi, qurilish tugallanishi vaqtida esa – ob’yektni foydalanishga qabul qiladi va mahalliy boshqaruv organlari tomonidan xususiy mulkka egalik qilish huquqini qayd qilinishini amalga oshiradi
Buyurtmachi – ko‘chmas mulk ob’yektining qurilishida pudrat shartnomasi yoki davlat shartnomasini imzolovchi yuridik yoki jismoniy shaxs bo‘lib, qurilishni rejalashtiradi, uning pudratchi tashkilotlar tomonidan amalga oshirilishida buyutmalarning taqsimlanishini, moliyalashtirishni ta’minlaydi va ishlab chiqarish ishlari davri davomida nazoratni amalga oshiradi, shuningdek tugallangan qurilish inshootlari va binolarini qabul qilib oladi. Investor, ( puliga ) quruvchi va buyurtmachi bitta shaxs bo‘lishi ham mumkin. Tashqi investor mavjud sharoitda buyurtmachi uning vakolatli vakili sifatida ish olib borishi qayd qilinadi.
Foydalanuvchi – xususiy mulk huquqiga egalik qilish yoki xususiy mulk egasidan ob’ektdan foydalanish huquqini olgan yuridik yoki jismoniy shaxs. Foydalanuvchi tashkilot – xususiy mulk egaligi huquqini amalga oshiruvchi yoki xususiy mulk egasining ( ko‘proq darajada investor) topshirig‘i asosida ob’yektdan texnik foydalanishni amalga oshiruvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. Agar, investitsion jarayon ishtirokchilari o‘rtasida boshqacha kelishuv o‘rnatilmagan bo‘lsa, u holda foydalanuvchi tashkilot foydalanuvchi manfaatlari bo‘yicha vakil.
8 Loyihalashtiruvchi – yangi qurilish, qayta qurish yoki texnik qayta jihozlash uchun buyurtma bo‘yicha va buyutmachi bilan tuzilgan shartnoma asosida loyihalash va smeta hujjatlarini ishlab chiquvchi yuridik yoki jismoniy shaxs hisoblanadi. Loyihalashtiruvchilarga muhandislik geologiyaga oid, geodezik tadqiqotlar olib boruvchi va boshqa qurilish uchun izlanishlar olib boruvchi tashkilotlar kiradi.
9 Pudratchi ( quruvchi ) – turli maqsadlarga mo‘ljalangan ob’yektlarni qurish bo‘yicha majmuaviy ishlarni bajarishni amalga oshiruvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. Ishga jalb qilinuvchi bajaradigan ushbu faoliyatni amalga oshirish uchun tegishli ruxsatnomaga ega bo‘lishi talab qilinaib, bu holat qonuniy tartibda qarab chiqiladi. Buyurtmachi bilan shartnoma imzolashda markaziy shaxs, y’ani bosh pudratchi tomonidan tuziladi. Pudratchilik tartibida amalga oshirilayotgan qurilish uslubida bosh pudratchi qurilishga boshchilik qilib, u buyurtmachi oldida loyihaning o‘z vaqtida va sifatli bajarilishiga javob beradi va ob’yektlarning foydalanishga topshirilishi uchun mas’ul hisoblanadi. Alohida turdagi ishlarning bajarilishi yoki alohida ob’yektlarning qurilishi uchun bosh pudratchi subpudratchi tashkilotlarni ( qurilish, montaj, santexnika, elektr – montaj ishlari bo‘yicha, qurilmalarni joyiga o‘rnatish, yo‘llar, tarmoqlarni qurish, mexanizatsiyani tashkil qilish va shu kabilar bo‘yicha ) ishga jalb qiladi. Bosh pudratchi ishlarning o‘z xususiy kuchlari ( odatda, umumiy qurilishga oid ) hisobiga bajarilishi uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olish bilan birga subpudratchilar tomonidan bajariladigan ishlar uchun xam javobgarlikka ega hisoblanib, shuningdek ularning ichki xo‘jalik – ishlab chiqarish faoliyatiga aralashmagan holda barcha subpudratchilar tomonidan ishlar bajarilish jarayonini muvofiqlashtiradi. Agar, buyurtmachi bir necha pudratchi bilan bevosita, to‘g‘ridan – to‘g‘ri shartnoma imzolasa, u holda ular asosiy pudratchilar deb nomlanadi.
Bu vaqtda belgilangan tartibda tasdiqlangan titul ro`yhati, loyiha-smeta hujjatlariga asosan shartnomada nazarda tutilgan ishlarning bajarilishi majburiyatini ham oladi. Shu bilan birga qurilish me`yori va qoidalari QMQ tomonidan ishlarning bajarilishi va topshirilishini ta`minlash ; ishlab chiqish quvvatlarini va obyektlarni ishga tushirishini bosh pudratchi bilan birga ta`minlash ham uning majburiyatiga kiradi.
Pudrat shartnomasi buyurtmachilarning qurilish tashkilotlari bilan ishlab chiqarish xo`jalik aloqalarining asosiy huquqiy shakli bo`lib xisoblanadi. Pudrat shartnomasi tomonlar huquqi va vazifalarini belgilovchi huquqiy vazifa hisoblanadi. Kapital qurilish uchun pudrat shartnomasi pudratchi va buyurtmachilarni o`zaro munosabatlarini belgilovchi va ishlarni bajarish uchun o`zaro iqtisodiy aloqalarini aniqlovchi asosiy hujjatdir.
12 Qurilish davrlari Qatnashchilarining o‘rni va roliga qarab qurilishni davrlarga bo‘lish 1.2. Qurilish davrlari Qatnashchilarining o‘rni va roliga qarab qurilishni ikki davrga bo‘lish mumkin : tashkiliy texnologik (TT) va qurilish davri (QD). Ularning har biri yana ikki bosqichga bo‘linadi : TT1; TT2; qurish ; foydalanishga topshirish. TT1 va TT2 bosqichida asosiy rolni buyurtmachi o‘ynaydi. Davlat rivojlanish dasturi yohud bozorni o‘rganish tasodifiy sabablarga ko‘ra biror bino, inshoot, bino va inshootlar majmui qurilishiga oid fikr shakllanadi, ya’ni g‘oya paydo bo‘ladi. Bu g‘oya tahlil natijasida ham vujudga kelishi mumkin. G‘oyani texnik va iqtisodiy asoslash kerak bo‘ladi.
13 TT2 bosqichida buyurtmachi asosiy rolni o‘ynasa ham loyihalash jarayonida loyiha tashkilotining o‘rni katta. Loyihalash bir yoki ikki bosqichdan iborat. Ikki bosqichli loyihalash noyob, murakkab, katta qurilishlarga munosib. Bunda birinchi bosqichda texnik loyiha ishlab chiqiladi. Uning tarkibiga arxitektura qurilish yechimlari, quriladigan majmuaning bosh tarhi, smeta hisobi kiradi. Texnik loyiha tarkibida qurilishni tashkilqilish loyihasi (QTL ( ruscha POS)) alohida ishlab chiqiladi. QTL tarkibida qurilishning yiriklashgan taqvimiy rejasi, umummaydon bosh tarhi tuziladi, resurslarga bo‘lgan ehtiyojlar aniqlanadi. Loyihalashning ikkinchi bosqichida ishchi chizmalar ya’ni konstruktiv yechimlar hisob asosida aniq o‘lchamlarda chizma shakliga keltirib kerakli ashyo, buyumlar turi, markasi va hajmi bilan ifodalanadi va qurilishning smetasi tuzilib ekspertizaga beriladi.
Qurilish ishlab chiqarishini tashkil qilishda o‘ziga xos qonuniyatlar Qurilish ishlab chiqarishi uchun iqtisodiyotni boshqarishga oid umumiy qonuniyatlar amal qiladi. Shu bilan bir vaqtda, moddiy ishlab chiqarish sohasi sifatida qurilish ishlab chiqarishdan ko‘p jihatdan farq qiladi : jumladan, bu yerda o‘ziga xos xususiy, ya’ni uni tashkil qilish va boshqarish bilan belgilanuvchi, iqtisodiyotning faqat ushbu sohasi uchun xos bo‘lgan qonuniyatlari amal qilishi ham kuzatiladi. Qurilishning shu kabi ob’yektiv xususiyatlarini tushunib yetish va hisobga olish – bu qurilish ishlab chiqarishini tashkil qilish va boshqarish shakllari va uslublarini to‘g‘ri tanlab olishning zarur sharti hisoblanadi.
15 Qurilishda o‘zaro munosabatlar yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, subpudratchilar o‘rtasidagi ichki o‘zaro munosabatlarning o‘zi bilan cheklanib qolmaydi. Jumladan, bu holatda buyurtmachi, loyihalash tashkilotlari, materiallar va boshqa resurslarni yetkazib beruvchilar bilan o‘zaro munosabatlar ham yetarli darajada murakkabligi qayd etiladi. Ixtisoslashish markazlashtirishdan qochish xususiyatiga ega bo‘lib, turli xil kombinatsiyalash tashkiliy shakllariga, masalan uy – joylar qurilishi kombinatlari (UJQK) kabi shakllariga muvaffaqiyatli raqobat qilishi qayd qilinadi.
16 Qurilish sohasining boshqarilishi bir nechta boshqarish markazlari tomonidan amalga oshiriladi. Qurilish va turar –joy kommunal xo‘jaligi bo‘yicha Respublika miqyosidagi agentlik O‘zR VMga bo‘ysunadi va ijro hokimiyatining organi hisoblanib, qurilish sohasida mol – mulkni boshqarish, davlat tomonidan 36 xizmatlar ko‘rsatilishi va TSJlar tizimida davlat siyosatini yuritish funsiyasini bajaradi. Davlat xizmatlari tushunchasi axborot berishga oid, maslahat berish va injiniring xizmatlari va boshqa turdagi xizmatlar ko‘rsatilishini belgilaydi.
Buyurtmachi loyiha-smeta hujjatlari uchun loyiha tashkiloti bilan shartnoma tuzadi. Loyiha oldi hujjatlarni bajarishda ham tashkilotlar bilan shartnoma qiladi. Shu masalada hozirgi obyekt bo`yicha o`sha binoning joyida geologiya, gidrogeologik vaziyatni o`rganish bo`yicha tadqiqot ishlariga alohida shartnoma qiladi. Loyihachi buyurtmachining loyiha topshirig`i asosida loyihani boshlaydi. Endi, Jizzaxdagi holatda buyurtmachi qancha masalani noto`g`ri qilganini o`ylab ko`rish mumkin. Agar u loyihani dastlab 3 qavatli binoga qildirgan bo`lsa, keyin o`rnida olti qavatlik bino barpo qilishi noreal masala.
M.M. Miraxmedov, X.I. Yusupov, I.M. Maxamataliyev, E.A. Shomirzayev, A.T. Ilyosov - Qurilishni tashkil etish va rejalashtirish R.A. Norov - Qurilish jarayonlari texnologiyasi, qurilishni tashkil va rejalashtirish Internet ma`lumoti www.google.com www.taqi.uz www.omma.uz www.review.uz
Rahmat !
